Tình yêu của Komako và sự nhẫn tâm của Shimamura

Trong Xứ tuyết, Komako là một geisha, công việc của cô là đem lại cái đẹp và niềm vui cho đàn ổng. Nhưng geisha toàn toàn không phải là "gái điếm", họ là một con người và cũng khao khát yêu thương. Nhưng ai cho họ tình yêu? (minh hoạ)

Thuỷ Mộc

(Xứ Tuyết) - Đọc Xứ Tuyết, thật khó quên sự tương phản sâu sắc trong tâm lý và thái độ ứng xử giữa nhân vật nam chính Komako và cô gái hành nghề geisha Shimamura trong đêm cô say rượu, tìm đến phòng trọ của chàng. Komako hiện lên là ngọn lửa cuồng nhiệt nhưng đầy dằn xé. Dưới tác động của cơn say, cô trút bỏ lớp vỏ geisha chuyên nghiệp để sống thật với khao khát được yêu thương. Cô vừa mãnh liệt bấu víu lấy Shimamura, vừa cay đắng dằn dỗi vì nhận thức rõ mối tình này hoàn toàn vô vọng và "vô ích". Ngược lại, Shimamura là một khối băng thờ ơ đại diện cho giới trí thức đô thị. Chàng đón nhận sự nhiệt thành của Komako bằng sự dịu dàng bên ngoài nhưng lạnh lùng tàn nhẫn bên trong. Shmamura ngắm nhìn nỗi đau của cô gái như một kẻ thưởng ngoạn kiệt tác thẩm mỹ. Tác giả Kawabata gửi thông điệp gì? dành cho ai? 

Bằng nghệ thuật đối lập tinh tế, tình huống này đã làm nổi bật bi kịch của con người hiện đại: một bên thiêu rụi mình cho cảm xúc, một bên tàn tật về khả năng yêu thương giữa thế giới cô đơn của Xứ tuyết.

Komako uống rượu say, lảo đảo tìm đến phòng

Trong Xứ tuyết, nếu Shimamura là một khối băng thờ ơ quan sát thế giới thì Komako lại là ngọn lửa bùng cháy mãnh liệt. Tình huống Komako uống rượu say, lảo đảo tìm đến phòng Shimamura trong đêm muộn là một trong những phân cảnh đắt giá nhất trong tác phẩm, bóc tách trọn vẹn sự dằn xé nội tâm cùng bi kịch tình yêu của cô geisha miền núi.

Kể lại tình huống 

Sau khi kết thúc buổi tiệc phục vụ khách và chuốc lấy cơn say, Komako không về nhà mà mò mẫm trong đêm để đến phòng trọ của Shimamura. Cô bước vào phòng trong trạng thái nửa tỉnh nửa say, gương mặt đỏ bừng, hơi thở nồng nặc mùi rượu.

Tại đây, cô biến đổi tâm trạng liên tục: lúc thì nũng nịu, buông lơi bấu víu vào Shimamura; lúc lại xua đuổi, dằn dỗi, trách móc chàng bằng những lời cay đắng. Cô vò xé chính mình giữa nỗi khao khát hơi ấm chân thành và thực tế cay nghiệt rằng Shimamura là người đàn ông đã có gia đình từ Tokyo — người rồi sẽ bỏ cô mà đi.

"Cô gục đầu vào lòng chàng, thân thể run lên từng đợt vì mệt mỏi và xúc động. Trong cơn say, cô thốt lên những lời đứt quãng, vừa như trách móc, vừa như bấu víu vào một hy vọng mong mong: ‘Tại sao anh lại đến đây? Anh thật là tàn nhẫn... Anh rồi cũng sẽ bỏ đi thôi, phải không? Chẳng có gì kéo dài mãi mãi cả, tất cả rồi cũng chỉ là vô ích!’"

Phân tích tâm lý nhân vật Komako

Tâm lý của Komako trong phân cảnh này được Kawabata khắc họa  rất tinh tế qua sự xung đột gay gắt giữa Bản năng (Khao khát yêu) và Lý trí (Nhận thức bi kịch).

Khao khát tình yêu chân thành và hơi ấm bản năng 

* Trút bỏ lớp vỏ chuyên nghiệp: 

Hằng ngày, Komako phải trang điểm trắng nốt, mỉm cười và làm hài lòng những vị khách lạ. Nhưng khi rượu vào, lớp vỏ Geisha sụp đổ. Cô tìm đến Shimamura vì trong mắt cô, chàng không phải một vị khách trần tục, mà là "người tri kỷ" mang không khí văn minh, dịu dàng. 

* Sự khao khát gắn kết thể xác và tâm hồn: 

Hành động gục đầu, bấu víu vào Shimamura phản ánh bản năng của một người phụ nữ cô đơn đến tận cùng. Cô thèm khát một điểm tựa, một cái ôm chân thành không mang tính trao đổi mua bán.

Sự dằn dỗi, trách móc và nhận thức về mối tình vô vọng 

* Nhận thức về tính chốc lát (Muda): 

Komako thừa thông minh để hiểu rằng mối quan hệ này hoàn toàn không có tương lai. Shimamura đã có vợ con ở Tokyo, chàng chỉ đến đây như một kẻ du khách "thưởng ngoạn" cái đẹp. Chàng rồi sẽ rời đi, trả cô về với tuyết lạnh.

* Tự dằn dỗi để tự bảo vệ: 

Lời trách móc "Tại sao anh lại đến đây? Anh thật tàn nhẫn..." chính là tiếng gào xé lòng. Cô trách Shimamura vì đã xuất hiện, gieo vào lòng cô hy vọng rồi lại nhắc cô nhớ về sự vô ích của hy vọng ấy. Cô tự giận bản thân vì đã quá yêu, quá yếu mềm trước một người đàn ông hờ ơ.

Bình luận, Cảm nhận 

Tình huống này là đỉnh cao của nghệ thuật tương phản trong Xứ tuyết:

* Tương phản giữa Lạnh và Nóng: 

Giữa không gian đêm đông xứ tuyết lạnh buốt giá bên ngoài, thân thể và hơi thở rần rật nồng nặc mùi rượu của Komako trong phòng tạo nên một dải nhiệt lượng bùng cháy. Cô là ngọn lửa ấm duy nhất ngoi lên giữa miền băng giá.

* Tương phản giữa Đam mê và Thờ ơ: 

Trong khi Komako quằn quại, đau đớn và phô bày trọn vẹn tâm hồn mình thì Shimamura lại đón nhận cảnh tượng đó với tư thế của một "kẻ thưởng ngoạn". Chàng ngắm nhìn sự đau đớn của cô như nhìn một tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ nhưng xa lạ. Sự đối lập này càng làm tăng thêm tính bi kịch cho số phận của Komako.

Đọc phân cảnh Komako uống rượu say tìm đến Shimamura, người đọc không khỏi xót xa trước một trái tim quá đỗi chân thành nhưng đặt nhầm chỗ.

Cơn say của Komako không hề dung tục, mà ngược lại, nó thanh sạch đến tội nghiệp. Đó là lúc người phụ nữ ấy sống thật nhất với chính mình: vừa mãnh liệt, vừa mong mong, vừa muốn dâng hiến tất cả nhưng lại sợ hãi sự bỏ rơi. Chi tiết này cho thấy cái đẹp trong văn học Kawabata không phải là cái đẹp tĩnh lặng, phẳng lặng, mà là cái đẹp được sinh ra từ sự đau đớn, dằn xé và vỡ vụn của kiếp người.

…..

Shimamura: tĩnh lặng, thụ động và thờ ơ

Nếu như Komako là hiện thân của sự bùng nổ cảm xúc thì Shimamura lại là đại diện cho sự tĩnh lặng, thụ động và thờ ơ. Từ góc nhìn tâm lý học và nghệ thuật ứng xử, hành vi của Shimamura bộc lộ trọn vẹn bản chất của một trí thức đô thị mang "căn bệnh tê liệt cảm xúc" — kẻ muốn thưởng thức cái đẹp nhưng kiên quyết từ khước mọi trách nhiệm đi kèm.

Kể lại tình huống từ góc nhìn của Shimamura

Đang nằm trong không gian yên tĩnh của căn phòng trọ giữa đêm đông, Shimamura nghe thấy tiếng bước chân lảo đảo và tiếng gõ cửa của Komako. Khi mở cửa, chàng đối diện với một Komako hoàn toàn mất kiểm soát: hơi thở nồng nặc mùi rượu, đôi má đỏ gắt và tâm trạng biến đổi thất thường.

Trước sự quằn quại, nhung nhớ lẫn dằn xé của Komako, Shimamura không đẩy cô ra nhưng cũng không ôm lấy cô bằng sự cuồng nhiệt đáp lại. Chàng đón nhận cô bằng một thái độ điềm nhiên, lắng nghe những lời trách móc đứt quãng, quan sát từng cử chỉ run rẩy của cô như thể đang quan sát một hiện tượng thiên nhiên hay một màn biểu diễn nghệ thuật ngay trong phòng mình.

Trích nguyên văn: 

"Shimamura nhìn cô, cảm thấy ở người phụ nữ này một sức hút mãnh liệt nhưng cũng vô cùng kỳ lạ. Chàng lắng nghe những lời trách móc đứt quãng của cô, nhận ra nỗi đau đớn của cô, nhưng trong lòng chàng, một khoảng cách lạnh lẽo vẫn tồn tại. Chàng ngắm nhìn sự sụp đổ của cô như ngắm nhìn một cái đẹp mong mong, hư ảo."

Phân tích góc nhìn tâm lý của Shimamura

Tâm lý của "Kẻ thưởng ngoạn" (Egoistic Spectator)

* Xem nỗi đau của người khác là cái đẹp: 

Shimamura nghiên cứu kịch múa phương Tây (ballet) qua sách báo mà chưa từng xem thực tế. Chàng mang đúng thái độ "thưởng ngoạn từ xa" đó vào mối quan hệ với Komako. Khi Komako say đắm và đau đớn, Shimamura không nhìn cô như một con người bằng xương bằng thịt đang cần sự cứu rỗi, mà nhìn cô như một bức tranh nghệ thuật sống động. 

* Sự lạnh lùng thẩm mỹ: 

Cơn say và sự dằn xé của Komako càng mãnh liệt bao nhiêu, Shimamura lại càng thấy cô "đẹp" bấy nhiêu. Chàng tận hưởng cái đẹp được sinh ra từ sự vỡ vụn của người khác mà không tốn một chút năng lượng cảm xúc nào để xoa dịu nó.

Tâm lý trốn chạy trách nhiệm và sợ sự ràng buộc 

* Hiện thân của trí thức hiện đại: 

Shimamura đại diện cho tầng lớp thị dân Tokyo giàu có nhưng trống rỗng. Chàng đã có gia đình, cuộc sống êm ấm nhưng vô vị. Chàng đến xứ tuyết để "tìm sự thư thái", nghĩa là tìm một chỗ trọ tinh thần tạm thời.

* Nội tâm e sợ sự gắn kết: 

Tình yêu cuồng nhiệt của Komako khiến Shimamura khiêu khích và khiếp sợ cùng lúc. Chàng e sợ rằng nếu dấn thân quá sâu, chàng sẽ phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời bế tắc của cô geisha này. Do đó, chàng chủ động dựng lên một "bức tường băng" trong tâm trí.

Cơ chế tự bảo vệ bằng triết lý "Vô ích" (Muda) 

Để bào chữa cho sự thụ động của mình, Shimamura tự nhủ rằng tất cả những gì Komako đang làm — từ việc yêu chàng, uống rượu say, trách móc cho đến kiên trì sống — cuối cùng cũng chỉ là sự "vô ích" trước thời gian và hư vô. Nhìn mọi thứ là "vô ích" giúp Shimamura giữ được sự bình thản và không bị cằn rằn bởi cảm giác tội lỗi.

Bình luận và cảm nhận 

Nghệ thuật ứng xử của Shimamura trong đêm đó là sự dung hòa giữa sự dịu dàng bên ngoài và sự thờ ơ bên trong: 

* Bên ngoài dịu dàng, nhượng bộ: 

Shimamura không xua đuổi Komako, không gắt gỏng hay tỏ thái độ khinh bỉ cơn say của cô. Chàng để cô gục đầu vào lòng, đỡ lấy cô, lắng nghe cô nói. Sự dịu dàng này khiến Komako càng lầm tưởng rằng chàng thấu hiểu và yêu thương cô.

* Bản chất bên trong (Khoảng cách tàn nhẫn): 

Sự lắng nghe của Shimamura là sự lắng nghe của một "khán giả". Chàng im lặng không phải vì nghẹn ngào, mà vì chàng không có gì để cam kết. Chàng không hứa hẹn một tương lai, không trao đi một lời thề thốt.

Ứng xử của Shimamura là dạng tàn nhẫn tinh vi nhất: sự tàn nhẫn ẩn dưới vỏ bọc dịu dàng. Chàng cho Komako hơi ấm thể xác tạm thời nhưng kiên quyết khóa chặt cánh cửa tâm hồn mình.

Theo dõi hành vi của Shimamura trong phân cảnh này, người đọc vừa cảm thấy bị cuốn hút bởi sự tinh tế trong nhãn quan thẩm mỹ của chàng, vừa không khỏi dâng lên niềm phẫn nộ thầm lặng trước sự lạnh lùng ấy.

Shimamura giống như một tấm gương trong suốt: phản chiếu trọn vẹn ngọn lửa rực rỡ của Komako nhưng bản thân tấm kính ấy mãi mãi lạnh giá. Qua cách ứng xử của Shimamura, Kawabata đã khắc họa xuất sắc bi kịch của con người hiện đại: khao khát cái đẹp nhưng lại tàn tật về khả năng yêu thương; muốn chạm vào tâm hồn người khác nhưng lại quá e sợ sự tổn thương của chính mình. 

Tình huống này biến Shimamura thành một nhân vật vừa đáng trách, vừa đáng thương trong thế giới cô độc của Xứ tuyết.
…

Quan hệ với Geisha, Shimamura có vi phạm đạo đức?

Đặt trong bối cảnh văn hoá và xã hội Nhật Bản đầu thế kỷ 20 (thời kỳ Showa bắt đầu), hành vi của Shimaura không được coi là vi phạm đạo đức xã hội chuẩn mực thời bấy giờ, nhưng lại là một thất bạo về đạo đức tâm hồn và nghệ thuật ứng xử.

Từ góc nhìn chuẩn mực văn hoá - xã hội Nhật Bản 

Để đánh giá đúng hành vi của Shimamura, cần đặt người đàn ông này vào xã hội Nhật Bản đầu thế kỷ 20. Việc nam giới có gia đình đi du lịch suối nước nóng (Onsen) một mình 

Văn hóa phục hồi sức khỏe và thiền định: Trong văn hóa Nhật Bản, Onsen không chỉ là nơi nghỉ dưỡng mà là không gian riêng tư để tầng lớp trí thức, giới văn nghệ sĩ (Bunjin) tìm kiếm sự thanh tịnh, sáng tác hoặc "đi trốn" (Toji) khỏi những áp lực thường nhật. Việc một người đàn ông trung lưu như Shimamura tự thưởng cho mình những chuyến đi đơn độc là hoàn toàn bình thường và được xã hội chấp nhận.

Quan hệ giữa nam giới đang có vợ và Geisha 

* Sự phân định ranh giới giữa Honne (Bản chất/Cảm xúc thật) và Tatemae (Bộ mặt xã hội): 

Xã hội Nhật Bản thời bấy giờ có sự phân biệt rất rạch ròi giữa nghĩa vụ gia đình (Giri) và thế giới giải trí/thẩm mỹ (Ninjo). Một người đàn ông hoàn thành nghĩa vụ chu cấp tài chính cho vợ con (giữ tròn Tatemae) thì việc tìm kiếm sự xoa dịu tinh thần hoặc thú vui bên ngoài (thế giới Geisha) không bị coi là "ngoại tình" theo nghĩa tội lỗi dâm dục.

* Bản chất của thế giới Geisha (Karyukai - Tố mao giới): 

Geisha thời kỳ này không phải là gái bán dâm thuần túy (Prostitute), mà là những người nghệ sĩ bán nghệ thuật, sự chuyện trò và hơi ấm tinh thần. Mối quan hệ giữa Shimamura và Komako bắt đầu như một sự giao dịch văn hóa - dịch vụ hợp pháp và phổ biến tại các vùng suối nước nóng (Onsen Geisha).

* Kết luận mặt xã hội: 

Về mặt pháp lý và hủ tục xã hội đương thời, Shimamura không vi phạm chuẩn mực đạo đức cộng đồng. Chàng không bỏ vợ, không vi phạm nghĩa vụ gia đình.

Bi kịch đạo đức tâm hồn 

* Sự "tàn tật" về mặt đạo đức cảm xúc 

Đạo đức nhân bản đòi hỏi sự chân thành và trách nhiệm khi đón nhận tình cảm của người khác. Shimamura biết rõ Komako dành cho mình một tình yêu thuần khiết, cháy bỏng và liều lĩnh. Nhưng chàng lại dùng vị thế của một "du khách giàu có" để đón nhận tình yêu đó như một thứ hàng hóa trải nghiệm. 

Chàng đón nhận mọi sự dâng hiến của Komako nhưng kiên quyết rút lui về an toàn, từ khước mọi sự gắn kết. Đó là hành vi lợi dụng cảm xúc — một dạng bất kính về đạo đức tâm hồn.

* Sự biến con người thành "đối tượng thẩm mỹ" (Objectification)

Đối với Shimamura, Komako hay Yoko không được đối xử như những con người có số phận đau đớn, mà bị chàng biến thành những "tác phẩm nghệ thuật" để thưởng ngoạn. Chàng nhìn vết son, dáng đi, cơn say hay bi kịch của Komako bằng con mắt tò mò, lạnh lẽo. 

Sự biến con người bằng xương bằng thịt thành đối tượng giải trí thẩm mỹ chính là sự suy thoái đạo đức tinh vi nhất của giới trí thức tư sản.

Cảm nhận 

Xem xét hành vi của Shimamura trong bối cảnh văn hóa Nhật Bản giúp ta tránh được việc áp đặt góc nhìn đạo đức hiện đại một cách máy móc. Shimamura không phải là một "kẻ đồi trụy" hay "kẻ phản bội" theo nghĩa thông thường. Chàng đơn giản là hiện thân cho căn bệnh thời đại của con người hiện đại: sự cô đơn, mất khả năng yêu thương và thái độ sống đứng ngoài cuộc đời.

Cái hay của tác giả Kawabata Yasunari là không biến Xứ tuyết thành một cuốn sách giáo huấn đạo đức. Ông đặt Shimamura giữa tuyết trắng để người đọc tự nhận ra rằng: Thờ ơ trước chân tình của người khác, biến tình yêu thành trò thưởng ngoạn vô ích (Muda), mới chính là tội lỗi lớn nhất đối với bản thể con người.
....

Bài liên quan:

• Giới thiệu và tóm tắt Xứ tuyết 
• 450 tác phẩm văn học thế giới hay nhất mọi thời đại
• Higashino Keigo - "ông hoàng trinh thám" Nhật Bản & Bạch dạ hành
• Tóm tắt và giới thiệu Nhà thờ đức bà Paris 
• Những người khốn khổ: Victor Hugo, danh tiếng và góc nhìn văn hoá, lịch sử
• Giới thiệu và tóm tắt Những người khốn khổ