Trần Hồng Phong
(Tam quốc diễn nghĩa) - Khi Lưu Bị lần đầu nghe "Long Trung đối sách" của bậc đại tài Gia Cát Lượng, ông đã oà khóc vì sung sướng và thốt lên như được "vén đám mây mù trông thấu đến trời xanh". "Long Trung đối sách" không chỉ là một kế hoạch quân sự kiệt xuất, mà còn là bước ngoặt địa chính trị vĩ đại trong thời Tam quốc, từ đây chính thức định hình cục diện chia ba thiên hạ (thế chân vạc). Trong bức tranh thời loạn thế lúc bấy giờ, Lưu Bị đang là bên có vị thế bấp bênh nhất dù có sức mạnh của ngọn cờ chính nghĩa.
* Giới thiệu và phân tích nhân vật Lưu Bị trong Tam quốc diễn nghĩa
Tầm nhìn chiến lược vượt thời đại
Gia Cát Lượng và "Long Trung đối sách"
Cuối thời Đông Hán, Lưu Bị dù mang chí lớn cứu nước nhưng phải chịu cảnh lận đận nửa đời, binh đơn tướng ít, phải nương náu ở thành Tân Dã nhỏ bé. Nhờ lời tiến cử của Từ Thứ rằng Gia Cát Lượng (Khổng Minh) là người mang "tài ngang trời dọc đất, thiên hạ chắc chỉ có một, không hai", Lưu Bị đã cùng Quan Vũ và Trương Phi ba lần lội suối trèo đèo đến lều tranh ở Long Trung để cầu hiền.
Khi được Lưu Bị khẩn thiết nhờ cậy vạch ra kế sách cứu vãn nhà Hán, Khổng Minh dù chưa bước chân ra khỏi lều tranh đã vạch ra một bản chiến lược vĩ đại, định hình toàn bộ cục diện lịch sử, đó chính là "Long Trung đối sách" (Hồi 38).
Phân tích về cục diện hiện tại, Khổng Minh nhận định: "Như Tào Tháo thế kém Viên Thiệu mà đánh được Thiệu; đó không phải chỉ có thiên thời mà cũng có cả mưu người nữa. Nay Tháo đã cầm được quân trăm vạn, mượn tiếng thiên tử để khống chế chư hầu, xem đó thật không thể tranh giành với hắn được. Tôn Quyền giữ đất Giang-đông, đã được ba đời, đất đai hiểm trở mà lòng dân lại quy phục, xem thế Giang-đông cũng chỉ dùng để giúp ta, chớ không thôn tính được".
Tiếp đó, ông sai tiểu đồng đem bản địa đồ 54 châu Tây Xuyên ra chỉ cho Lưu Bị và đưa ra quyết sách cốt lõi: "Tướng quân muốn thành nghiệp bá, thì phải nhường thiên thời cho Tào Tháo ở phía bắc, nhường địa lợi cho Tôn Quyền ở phía nam, còn tướng quân thì nắm vững lấy nhân hòa. Trước hãy chiếm Kinh-châu làm nơi căn bản, sau lấy đến Tây Xuyên để dựng cơ đồ, hình thành cái thế chân vạc, rồi sau mới tính đến Trung-nguyên được".
Biết mình biết người & chiến lược phát triển
Bản đối sách này thể hiện một trí tuệ sắc sảo, chia làm các bước mang tính thực tiễn cao:
* Biết mình biết người:
Khổng Minh nhìn thấu thế mạnh của kẻ thù. Ông chỉ rõ Tào Tháo có "thiên thời" (mượn danh thiên tử), Tôn Quyền có "địa lợi" (hiểm trở sông Trường Giang), nên khuyên Lưu Bị tuyệt đối không đối đầu trực diện ngay lúc đó.
* Chiến lược phát triển không gian sinh tồn:
* Chiến lược phát triển không gian sinh tồn:
Để Lưu Bị vươn lên, Khổng Minh chỉ ra hai mục tiêu bắt buộc phải lấy. Thứ nhất là Kinh Châu, nơi "phía bắc có sông Hán, sông Miện, kéo dài đến tận Nam-hải; phía đông nối liền với Ngô-hội, phía tây thông vào Ba Thục", được coi là vùng đất dụng võ trọng yếu. Thứ hai là Ích Châu (Tây Xuyên), nơi *"ruộng đất phì nhiêu nghìn dặm, thực là một vựa thóc của trời", đủ để làm hậu phương vững chắc [7]. Khổng Minh tiên đoán chuẩn xác rằng Lưu Biểu sắp mất, Lưu Chương thì hèn yếu, nên hai mảnh đất này sớm muộn cũng về tay Lưu Bị.
* Chính sách đối nội và đối ngoại:
* Chính sách đối nội và đối ngoại:
Ông định ra đường lối ngoại giao cốt tử: *"ngoài thì liên kết với Tôn Quyền, trong thì sửa sang việc chính trị", đồng thời "mặt tây hòa với các tộc, mặt nam phủ dụ các nước Di Việt"* để rảnh tay phát triển.
* Đòn quyết định khôi phục Trung Nguyên:
* Đòn quyết định khôi phục Trung Nguyên:
Khi thiên hạ có biến, sẽ dùng thế gọng kìm: "sai một thượng tướng đem quân Kinh-châu tiến sang Uyển-lạc, còn tướng quân thì đem quân Ích-châu tiến ra Tần-xuyên", khiến bách tính mang cơm nước ra đón, từ đó đại nghiệp sẽ thành.
Bình luận, Đánh giá
"Long Trung đối sách" không chỉ là một kế hoạch quân sự mà là một cương lĩnh chính trị hoàn hảo. Nó cung cấp cho Lưu Bị thứ mà ông thiếu sót nhất trong suốt nửa đời lưu lạc: một định hướng chiến lược vĩ mô rõ ràng. Nhờ bản đối sách này, từ một đội quân mỏng manh chạy ăn từng bữa, Lưu Bị đã từng bước xây dựng nên tập đoàn Thục Hán, tạo thế chân vạc chia ba thiên hạ đúng như dự tính.
Tác giả La Quán Trung đã dùng những lời bình luận đắt giá nhất để ngợi ca trí tuệ của Gia Cát Lượng: "Chỉ qua cuộc đàm luận này cũng đủ thấy Khổng Minh chưa ra khỏi lều tranh mà đã biết tình thế thiên hạ chia ba rồi. Thật ngàn xưa không ai sánh kịp!". Đối sách này đã thuyết phục hoàn toàn Lưu Bị, khiến ông phải thốt lên rằng mình nghe xong như "gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh".
Biết qua nội dung "Long Trung đối sách", ta không khỏi bái phục một bộ óc trác tuyệt, có khả năng nhìn thấu quy luật vận động của lịch sử. Dù chỉ là một danh sĩ "nằm co ngủ kỹ" nơi lều tranh, ngày ngày ngâm thơ cày cấy, Gia Cát Lượng đã thu trọn cả thiên hạ bao la vào trong tầm mắt.
Góc nhìn của ông chứng minh một chân lý: Thành công lớn không đến từ sự bộc phát, mà đến từ sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt tư duy và chiến lược. Dù sau này, do những biến cố lịch sử nghiệt ngã (như việc Quan Vũ để mất Kinh Châu làm gãy gọng kìm quan trọng nhất), khiến đại nguyện khôi phục nhà Hán không thể thành hiện thực trọn vẹn, nhưng "Long Trung đối sách" vẫn mãi mãi là một đỉnh cao của nghệ thuật vạch định chiến lược. Nó đắp nặn nên hình tượng bất tử của một Gia Cát Lượng "trí tuệ hóa thần" trong văn học sử và trong tâm thức của hàng triệu độc giả.
….
Lưu Bị làm gì sau khi nghe Long Trung đối sách?
Sau khi vạch ra "Long Trung đối sách" định hình thế chân vạc, sự hợp tác thấu hiểu giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng đã tạo nên một khoảnh khắc cảm động và mang tính bước ngoặt trong tác phẩm.
"Gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh"
Nghe xong bản đối sách vĩ đại của Gia Cát Lượng, Lưu Bị lặng người thẫn thờ, như người đi trong đêm tối bỗng cơ duyên tìm thấy được ánh sáng, cảm thán rằng lời Khổng Minh đã "làm cho Bị này như gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh".
Lưu Bị khi ấy đã khẩn thiết cầu xin rằng: "Tiên sinh không ra giúp, trăm họ sẽ ra sao?"
Ngay sau lời thỉnh cầu thắm thiết ấy, Lưu Bị đã tuôn rơi "hai hàng nước mắt lã chã rơi thấm ướt cả vạt áo".
Chứng kiến sự chân thành tột độ đó, Gia Cát Lượng đã từ bỏ ý định ẩn cư, chính thức nhận lời phò tá: "Tướng quân đã không ruồng bỏ, Lượng này xin đem hết tài khuyển mã ra phò tá".
Ngay lập tức, Lưu Bị mừng rỡ gọi Quan Vũ, Trương Phi mang vàng lụa vào dâng tặng làm lễ vật, nhưng Khổng Minh từ chối không nhận. Lưu Bị bèn bộc bạch:"Đó không phải là lễ vật đi cầu bậc đại hiền, mà chỉ là để biểu lộ tấm lòng của Bị này đó thôi!". Lúc bấy giờ, Khổng Minh mới chịu nhận lễ vật.
Sự vỡ òa sung sướng và lòng thành kính tuyệt đối
Lưu Bị mang danh là hoàng thúc nhà Hán, mang chí lớn cứu nước nhưng đã hơn nửa đời người vẫn long đong lận đận, "bơ vơ cõi Đông, không nơi nương tựa", "chưa có mảnh đất cắm dùi".
Bình luận, Đánh giá
"Long Trung đối sách" không chỉ là một kế hoạch quân sự mà là một cương lĩnh chính trị hoàn hảo. Nó cung cấp cho Lưu Bị thứ mà ông thiếu sót nhất trong suốt nửa đời lưu lạc: một định hướng chiến lược vĩ mô rõ ràng. Nhờ bản đối sách này, từ một đội quân mỏng manh chạy ăn từng bữa, Lưu Bị đã từng bước xây dựng nên tập đoàn Thục Hán, tạo thế chân vạc chia ba thiên hạ đúng như dự tính.
Tác giả La Quán Trung đã dùng những lời bình luận đắt giá nhất để ngợi ca trí tuệ của Gia Cát Lượng: "Chỉ qua cuộc đàm luận này cũng đủ thấy Khổng Minh chưa ra khỏi lều tranh mà đã biết tình thế thiên hạ chia ba rồi. Thật ngàn xưa không ai sánh kịp!". Đối sách này đã thuyết phục hoàn toàn Lưu Bị, khiến ông phải thốt lên rằng mình nghe xong như "gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh".
Biết qua nội dung "Long Trung đối sách", ta không khỏi bái phục một bộ óc trác tuyệt, có khả năng nhìn thấu quy luật vận động của lịch sử. Dù chỉ là một danh sĩ "nằm co ngủ kỹ" nơi lều tranh, ngày ngày ngâm thơ cày cấy, Gia Cát Lượng đã thu trọn cả thiên hạ bao la vào trong tầm mắt.
Góc nhìn của ông chứng minh một chân lý: Thành công lớn không đến từ sự bộc phát, mà đến từ sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt tư duy và chiến lược. Dù sau này, do những biến cố lịch sử nghiệt ngã (như việc Quan Vũ để mất Kinh Châu làm gãy gọng kìm quan trọng nhất), khiến đại nguyện khôi phục nhà Hán không thể thành hiện thực trọn vẹn, nhưng "Long Trung đối sách" vẫn mãi mãi là một đỉnh cao của nghệ thuật vạch định chiến lược. Nó đắp nặn nên hình tượng bất tử của một Gia Cát Lượng "trí tuệ hóa thần" trong văn học sử và trong tâm thức của hàng triệu độc giả.
….
Lưu Bị làm gì sau khi nghe Long Trung đối sách?
Sau khi vạch ra "Long Trung đối sách" định hình thế chân vạc, sự hợp tác thấu hiểu giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng đã tạo nên một khoảnh khắc cảm động và mang tính bước ngoặt trong tác phẩm.
"Gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh"
Nghe xong bản đối sách vĩ đại của Gia Cát Lượng, Lưu Bị lặng người thẫn thờ, như người đi trong đêm tối bỗng cơ duyên tìm thấy được ánh sáng, cảm thán rằng lời Khổng Minh đã "làm cho Bị này như gạt đám mây đen trông thấu đến trời xanh".
Lưu Bị khi ấy đã khẩn thiết cầu xin rằng: "Tiên sinh không ra giúp, trăm họ sẽ ra sao?"
Ngay sau lời thỉnh cầu thắm thiết ấy, Lưu Bị đã tuôn rơi "hai hàng nước mắt lã chã rơi thấm ướt cả vạt áo".
Chứng kiến sự chân thành tột độ đó, Gia Cát Lượng đã từ bỏ ý định ẩn cư, chính thức nhận lời phò tá: "Tướng quân đã không ruồng bỏ, Lượng này xin đem hết tài khuyển mã ra phò tá".
Ngay lập tức, Lưu Bị mừng rỡ gọi Quan Vũ, Trương Phi mang vàng lụa vào dâng tặng làm lễ vật, nhưng Khổng Minh từ chối không nhận. Lưu Bị bèn bộc bạch:"Đó không phải là lễ vật đi cầu bậc đại hiền, mà chỉ là để biểu lộ tấm lòng của Bị này đó thôi!". Lúc bấy giờ, Khổng Minh mới chịu nhận lễ vật.
Sự vỡ òa sung sướng và lòng thành kính tuyệt đối
Lưu Bị mang danh là hoàng thúc nhà Hán, mang chí lớn cứu nước nhưng đã hơn nửa đời người vẫn long đong lận đận, "bơ vơ cõi Đông, không nơi nương tựa", "chưa có mảnh đất cắm dùi".
Giọt nước mắt ướt đầm vạt áo của ông không phải là sự yếu đuối, mà là sự dồn nén của những nỗi cay đắng, uất ức vì chí lớn chưa thành, cộng hưởng với nỗi xót xa thực sự cho sinh linh lầm than. Ông coi Khổng Minh không chỉ là một mưu sĩ, mà là "chiếc phao cứu sinh" duy nhất cho nhà Hán. Việc ông nói lễ vật dâng lên chỉ là "biểu lộ tấm lòng" cho thấy ông muốn xây dựng một mối quan hệ tri kỷ, trọng vọng nhân tài từ tận đáy lòng chứ không phải dùng vật chất để mua chuộc.
Phần Khổng Minh, ông vốn là người kiêu hãnh, tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị, nhưng lại chọn cách "nằm khểnh trong Long Trung" là vì ông đang chờ đợi một vị minh chúa thực sự.
Phần Khổng Minh, ông vốn là người kiêu hãnh, tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị, nhưng lại chọn cách "nằm khểnh trong Long Trung" là vì ông đang chờ đợi một vị minh chúa thực sự.
Việc Gia Cát Lượng thử thách Lưu Bị qua ba lần đến lều tranh là để đo lường sự kiên nhẫn và độ lượng. Thế nhưng, chính giọt nước mắt của Lưu Bị đã đánh gục hoàn toàn phòng tuyến tâm lý của vị danh sĩ 27 tuổi.
Tác giả ghi rõ: "Khổng Minh thấy Lưu Bị quả là thành thật". Sự "thành thật" ấy đã chạm đến nơi mềm yếu nhất và cao cả nhất trong tâm hồn Khổng Minh, khiến ông tình nguyện hiến dâng "hết tài khuyển mã" - một sự hạ mình khiêm nhường đổi lấy một tấm chân tình.
Bình luận, đánh giá
Cuộc hội ngộ và nhận lời tại lều tranh không chỉ là một màn giao đãi chính trị, mà là đỉnh cao của nghệ thuật "chúa tìm tôi, tôi chọn chúa" trong văn học sử Trung Quốc.
Dưới góc nhìn nhân sinh, phân cảnh này tuyệt đẹp bởi nó tôn vinh chữ "Tri Kỷ". Giữa thời đại loạn lạc, khi các tập đoàn quân phiệt mưu mô dối trá, tàn sát lẫn nhau (như Tào Tháo đa nghi, Viên Thiệu ghen ghét), thì ở một góc lều tranh hẻo lánh, lại có một vị hoàng thúc luống tuổi khóc trước mặt một thanh niên cày ruộng để cầu xin việc nước. Tình nghĩa quân thần của họ bắt đầu bằng sự thấu hiểu tận cùng. Chính từ khoảnh khắc nước mắt ướt vạt áo này, một mối liên kết bền chặt thiêng liêng đã được đóng đinh vào lịch sử, được người đời ví là "như cá được nước".
Đánh giá về tầm vóc, nếu "Long Trung đối sách" cung cấp cho Lưu Bị một bộ óc chiến lược, thì giọt nước mắt của Lưu Bị đã mua được cả một sinh mạng, một trái tim trung nghĩa bậc nhất thiên hạ. Lời hứa "xin đem hết tài khuyển mã" của Khổng Minh hôm ấy không phải là một lời sáo rỗng. Nó đã được ông thực hiện bằng cả cuộc đời tận tụy, kéo dài cho đến tận lúc "bệnh vào cốt tủy, mệnh treo sớm tối" tại gò Ngũ Trượng sau này. Đó chính là bức tượng đài hùng tráng và bi ai nhất về lòng trung thành trong lịch sử văn hóa phương Đông.
…
Hình thế địa chính trị và vị thế của Lưu Bị
Tại thời điểm Gia Cát Lượng trình bày "Long Trung đối sách", bức tranh xã hội và địa chính trị Trung Hoa đang ở trong giai đoạn phân liệt sâu sắc nhất kể từ khi nhà Hán suy tàn. Bản đối sách vĩ đại này không chỉ vạch ra con đường sinh tồn cho Lưu Bị mà còn định hình toàn bộ cục diện lịch sử của thời đại Tam Quốc.
Hình thế xã hội và địa chính trị lúc bấy giờ
Lúc bấy giờ, qua những cuộc chinh phạt đẫm máu, các thế lực chư hầu nhỏ lẻ đã bị quét sạch, thiên hạ cơ bản bị chi phối bởi hai thế lực khổng lồ ở phía Bắc và phía Đông Nam, cùng với hai vùng đất chiến lược đang bị bỏ ngỏ ở miền Trung và miền Tây. Gia Cát Lượng đã phân tích cục diện này với tầm nhìn thấu thị:
* Sức mạnh tuyệt đối của Tào Tháo (Chiếm Thiên thời):
Bình luận, đánh giá
Cuộc hội ngộ và nhận lời tại lều tranh không chỉ là một màn giao đãi chính trị, mà là đỉnh cao của nghệ thuật "chúa tìm tôi, tôi chọn chúa" trong văn học sử Trung Quốc.
Dưới góc nhìn nhân sinh, phân cảnh này tuyệt đẹp bởi nó tôn vinh chữ "Tri Kỷ". Giữa thời đại loạn lạc, khi các tập đoàn quân phiệt mưu mô dối trá, tàn sát lẫn nhau (như Tào Tháo đa nghi, Viên Thiệu ghen ghét), thì ở một góc lều tranh hẻo lánh, lại có một vị hoàng thúc luống tuổi khóc trước mặt một thanh niên cày ruộng để cầu xin việc nước. Tình nghĩa quân thần của họ bắt đầu bằng sự thấu hiểu tận cùng. Chính từ khoảnh khắc nước mắt ướt vạt áo này, một mối liên kết bền chặt thiêng liêng đã được đóng đinh vào lịch sử, được người đời ví là "như cá được nước".
Đánh giá về tầm vóc, nếu "Long Trung đối sách" cung cấp cho Lưu Bị một bộ óc chiến lược, thì giọt nước mắt của Lưu Bị đã mua được cả một sinh mạng, một trái tim trung nghĩa bậc nhất thiên hạ. Lời hứa "xin đem hết tài khuyển mã" của Khổng Minh hôm ấy không phải là một lời sáo rỗng. Nó đã được ông thực hiện bằng cả cuộc đời tận tụy, kéo dài cho đến tận lúc "bệnh vào cốt tủy, mệnh treo sớm tối" tại gò Ngũ Trượng sau này. Đó chính là bức tượng đài hùng tráng và bi ai nhất về lòng trung thành trong lịch sử văn hóa phương Đông.
…
Hình thế địa chính trị và vị thế của Lưu Bị
Tại thời điểm Gia Cát Lượng trình bày "Long Trung đối sách", bức tranh xã hội và địa chính trị Trung Hoa đang ở trong giai đoạn phân liệt sâu sắc nhất kể từ khi nhà Hán suy tàn. Bản đối sách vĩ đại này không chỉ vạch ra con đường sinh tồn cho Lưu Bị mà còn định hình toàn bộ cục diện lịch sử của thời đại Tam Quốc.
Hình thế xã hội và địa chính trị lúc bấy giờ
Lúc bấy giờ, qua những cuộc chinh phạt đẫm máu, các thế lực chư hầu nhỏ lẻ đã bị quét sạch, thiên hạ cơ bản bị chi phối bởi hai thế lực khổng lồ ở phía Bắc và phía Đông Nam, cùng với hai vùng đất chiến lược đang bị bỏ ngỏ ở miền Trung và miền Tây. Gia Cát Lượng đã phân tích cục diện này với tầm nhìn thấu thị:
* Sức mạnh tuyệt đối của Tào Tháo (Chiếm Thiên thời):
Ở phía Bắc, Tào Tháo đã đánh bại Viên Thiệu, thống nhất Trung Nguyên. Khổng Minh nhận định: *"Nay Tháo đã cầm được quân trăm vạn, mượn tiếng thiên tử để khống chế chư hầu, xem đó thật không thể tranh giành với hắn được". Tào Tháo nắm giữ cả sức mạnh quân sự khổng lồ lẫn tính chính danh trị quốc, tạo thành một khối thế lực không thể đối đầu trực diện lúc bấy giờ.
* Sự vững chắc của Đông Ngô (Chiếm Địa lợi):
* Sự vững chắc của Đông Ngô (Chiếm Địa lợi):
Ở phía Nam, gia tộc họ Tôn đã bám rễ sâu bền. Khổng Minh đánh giá: "Tôn Quyền giữ đất Giang-đông, đã được ba đời, đất đai hiểm trở mà lòng dân lại quy phục, xem thế Giang-đông cũng chỉ dùng để giúp ta, chớ không thôn tính được". Với thiên hiểm Trường Giang, Đông Ngô là một đồng minh bắt buộc phải tranh thủ, tuyệt đối không thể biến thành kẻ thù.
* Khoảng trống quyền lực tại Kinh Châu và Ích Châu:
* Khoảng trống quyền lực tại Kinh Châu và Ích Châu:
Đây là hai mảnh ghép quyết định. Kinh Châu là ngã tư đường chiến lược, "phía bắc có sông Hán, sông Miện, kéo dài đến tận Nam-hải; phía đông nối liền với Ngô-hội, phía tây thông vào Ba Thục, chỗ ấy là đất dụng võ". Trong khi đó, Ích Châu (Tây Xuyên) là hậu phương hoàn hảo với "hình thế hiểm trở, ruộng đất phì nhiêu nghìn dặm, thực là một vựa thóc của trời". Điều quan trọng là chủ nhân của hai vùng đất này là Lưu Biểu và Lưu Chương đều nhu nhược, ốm yếu hoặc tối tăm, "không biết trông coi".
Vị thế và vai trò của Lưu Bị
Trái ngược với sự bề thế của Tào Tháo hay Tôn Quyền, vị thế của Lưu Bị lúc bấy giờ vô cùng bi đát, dù ông mang sứ mệnh và vai trò chính trị rất lớn.
* Vị thế bấp bênh, cùng cực:
Vị thế và vai trò của Lưu Bị
Trái ngược với sự bề thế của Tào Tháo hay Tôn Quyền, vị thế của Lưu Bị lúc bấy giờ vô cùng bi đát, dù ông mang sứ mệnh và vai trò chính trị rất lớn.
* Vị thế bấp bênh, cùng cực:
Lưu Bị đã ngoài bốn mươi tuổi, nửa đời chinh chiến nhưng liên tục nếm mùi thất bại, "bơ vơ cõi Đông, không nơi nương tựa". Bản thân ông cũng phải cay đắng thừa nhận trước thuộc hạ: "Cho đến nay Bị vẫn chưa có mảnh đất cắm dùi, e rằng làm lỡ các ngươi". Tại thời điểm gặp Khổng Minh, Lưu Bị đang phải nương nhờ Lưu Biểu, "Nương mình Tân-dã cô cùng một nơi", binh đơn tướng ít, ngày đêm lo sợ sự truy sát của Tào Tháo.
* Vai trò "Ngọn cờ chính nghĩa" (Nắm Nhân hòa):
* Vai trò "Ngọn cờ chính nghĩa" (Nắm Nhân hòa):
Dù yếu về quân sự, Lưu Bị lại sở hữu một thứ vũ khí vô hình mà Tào Tháo không có: sự chính danh và lòng người. Khổng Minh đã nhìn nhận vai trò cốt lõi này của ông: "Tướng quân đã là dòng dõi nhà vua, tín nghĩa tỏa ra bốn bể, thu nạp anh hùng, mong người hiền như khát nuớc". Vai trò của Lưu Bị là trở thành ngọn cờ tập hợp những lực lượng trung thành với Hán thất để khôi phục lại giang sơn.
Dựa trên phân tích đó, Gia Cát Lượng đã đúc kết lại chiến lược tối hậu, chia ba thiên hạ: "Tướng quân muốn thành nghiệp bá, thì phải nhường thiên thời cho Tào Tháo ở phía bắc, nhường địa lợi cho Tôn Quyền ở phía nam, còn tướng quân thì nắm vững lấy nhân hòa. Trước hãy chiếm Kinh-châu làm nơi căn bản, sau lấy đến Tây Xuyên để dựng cơ đồ, hình thành cái thế chân vạc, rồi sau mới tính đến Trung-nguyên được".
Một cương lĩnh chính trị và quân sự hoàn hảo
Dựa trên phân tích đó, Gia Cát Lượng đã đúc kết lại chiến lược tối hậu, chia ba thiên hạ: "Tướng quân muốn thành nghiệp bá, thì phải nhường thiên thời cho Tào Tháo ở phía bắc, nhường địa lợi cho Tôn Quyền ở phía nam, còn tướng quân thì nắm vững lấy nhân hòa. Trước hãy chiếm Kinh-châu làm nơi căn bản, sau lấy đến Tây Xuyên để dựng cơ đồ, hình thành cái thế chân vạc, rồi sau mới tính đến Trung-nguyên được".
Một cương lĩnh chính trị và quân sự hoàn hảo
Long Trung đối sách" không chỉ là lời bàn mưu quân sự bề nổi, mà là một cương lĩnh vĩ mô mang tính định hướng. Trước khi gặp Khổng Minh, Lưu Bị có lòng nhân nghĩa, có dũng tướng (Quan, Trương, Triệu), nhưng ông đánh đâu thua đó vì thiếu một chiến lược không gian sinh tồn rõ ràng. Khổng Minh đã chỉ ra chính xác con đường độc nhất để một lực lượng yếu ớt có thể vươn lên thành đế nghiệp: Nép mình chờ thời, mượn sức đồng minh (Đông Ngô), và nhắm vào những mắt xích yếu nhất của đối thủ (Kinh Châu, Ích Châu).
* Sự thực tế vượt trên giáo điều:
* Sự thực tế vượt trên giáo điều:
Mặc dù Lưu Bị luôn giương cao ngọn cờ nhân nghĩa, Khổng Minh lại vạch ra một kế hoạch đầy tính thực dụng chính trị: Khuyên Lưu Bị cướp cơ nghiệp của chính những người anh em đồng tông họ Lưu (Lưu Biểu, Lưu Chương). Điều này cho thấy trí tuệ sắc sảo của Khổng Minh: Để đạt được đại nghĩa (khôi phục nhà Hán), buộc phải bước qua những tiểu tiết đạo lý thông thường.
* Đánh giá tầm nhìn lịch sử:
* Đánh giá tầm nhìn lịch sử:
Lịch sử đã chứng minh "Long Trung đối sách" chuẩn xác đến mức kinh ngạc. Mọi diễn biến suốt mấy chục năm sau đó: Trận Xích Bích (hòa Ngô cự Tào), việc Lưu Bị chiếm Kinh Châu, thu Tây Xuyên, lập ra nhà Thục Hán và định hình thế chân vạc... tất cả đều đi đúng theo kịch bản mà chàng thanh niên 27 tuổi Gia Cát Lượng đã vẽ ra trên bản đồ trong gian lều cỏ.
Cảm nhận ngậm ngùi
Đọc về "Long Trung đối sách", người ta không khỏi nổi da gà trước sức mạnh của trí tuệ con người. Khổng Minh bấy giờ chỉ là một ẩn sĩ "nằm co ngủ kỹ thờ ơ việc đời", chưa một lần cầm quân thực chiến, nhưng lại có thể nhốt cả càn khôn thiên hạ vào trong một lời phán quyết. Nó chứng minh một chân lý sâu sắc: Tư duy chiến lược quyết định vận mệnh. Lưu Bị có dũng cảm đến mấy cũng chỉ là một tướng tàn quân bại, nhưng khi được trang bị tư duy chiến lược của Khổng Minh, ông lập tức hóa rồng.
Tuy nhiên, ngẫm về Long Trung đối sách cũng để lại một nỗi ngậm ngùi chua xót mang tính bi kịch. Kế hoạch vĩ đại ấy về sau đã bị rạn nứt vì chính những biến số của con người (Quan Vũ kiêu ngạo để mất Kinh Châu, Lưu Bị nóng giận đánh Ngô thất bại ở Di Lăng). Bản đối sách xuất phát điểm mười phân vẹn mười, nhưng cuối cùng lại khép lại trong sự dở dang cùng ngôi sao chổi rơi trên gò Ngũ Trượng, càng làm tôn lên vẻ đẹp bi tráng của thời đại Tam Quốc và số phận con người trước dòng chảy nghiệt ngã của lịch sử.
…
Cảm nhận ngậm ngùi
Đọc về "Long Trung đối sách", người ta không khỏi nổi da gà trước sức mạnh của trí tuệ con người. Khổng Minh bấy giờ chỉ là một ẩn sĩ "nằm co ngủ kỹ thờ ơ việc đời", chưa một lần cầm quân thực chiến, nhưng lại có thể nhốt cả càn khôn thiên hạ vào trong một lời phán quyết. Nó chứng minh một chân lý sâu sắc: Tư duy chiến lược quyết định vận mệnh. Lưu Bị có dũng cảm đến mấy cũng chỉ là một tướng tàn quân bại, nhưng khi được trang bị tư duy chiến lược của Khổng Minh, ông lập tức hóa rồng.
Tuy nhiên, ngẫm về Long Trung đối sách cũng để lại một nỗi ngậm ngùi chua xót mang tính bi kịch. Kế hoạch vĩ đại ấy về sau đã bị rạn nứt vì chính những biến số của con người (Quan Vũ kiêu ngạo để mất Kinh Châu, Lưu Bị nóng giận đánh Ngô thất bại ở Di Lăng). Bản đối sách xuất phát điểm mười phân vẹn mười, nhưng cuối cùng lại khép lại trong sự dở dang cùng ngôi sao chổi rơi trên gò Ngũ Trượng, càng làm tôn lên vẻ đẹp bi tráng của thời đại Tam Quốc và số phận con người trước dòng chảy nghiệt ngã của lịch sử.
…
Lưu Bị: bản hùng ca nhân nghĩa và bi kịch của bậc kiêu hùng
Trong Tam quốc diễn nghĩa, Lưu Bị (Lưu Huyền Đức) là nhân vật trung tâm đại diện cho lý tưởng thẩm mỹ và đạo đức của tác giả La Quán Trung. Xoay quanh cuộc đời từ một người dệt chiếu bán giày trở thành hoàng đế khai quốc nhà Thục Hán là những cuộc tranh luận không hồi kết của giới nghiên cứu và độc giả qua nhiều thế kỷ: Ông thực sự là một bậc chí nhân quân tử lấy đức thu phục nhân tâm, hay là một chính trị gia khôn ngoan biết dùng nước mắt và danh nghĩa "Nhân Nghĩa" để mưu đồ bá nghiệp?
Nguồn gốc thân thế, địa phương
Lưu Bị, tự là Huyền Đức, vốn xuất thân từ Trác-quận. Dù sống trong cảnh nghèo khổ, xuất phát điểm thấp kém, ông lại mang một dòng dõi vô cùng tôn quý: cháu năm đời của vua Cảnh-đế nhà Hán, dòng dõi Trung-sơn Tĩnh-vương Lưu Thắng.
* Sự sa sút của gia tộc:
Tổ tiên của ông là Lưu Trinh (con trai Lưu Thắng) từng được phong làm Trác-lộc Đình-hầu thời Hán Vũ Đế, nhưng sau đó bị tước chức vì tội góp thiếu tiền cúng tế, khiến một nhánh dòng họ phải lưu lạc và sinh sống tại Trác-quận.
* Thuở thiếu thời cơ cực:
Ông nội của Lưu Bị là Lưu Hùng từng làm quan lệnh ở Đông-quận, cha là Lưu Hoằng thi đỗ hiếu-liêm nhưng mất sớm. Mồ côi cha từ nhỏ, Lưu Bị cùng mẹ dệt chiếu, đóng dép để kiếm sống tại thôn Lâu-tang.
* Điềm báo đế vương:
Mé đông nam nhà ông có một cây dâu cổ thụ cao hơn năm trượng, tán xòe rộng như tàn che xe. Thầy tướng đi qua từng khen: "Nhà có cây dâu này tất sinh quý tử". Khi còn nhỏ chơi dưới gốc dâu, Lưu Bị đã từng nói một câu đầy chí khí: "Ngày sau ta làm vua, cũng ngự cái xe có tàn che như cây dâu này". Người chú là Lưu Nguyên Khởi thấy cháu có chí hướng phi thường nên thường xuyên chu cấp tiền bạc. Năm 15 tuổi, ông được mẹ cho đi học, thờ các bậc đại nho Trịnh Huyền và Lưu Thực làm thầy, đồng thời kết bạn học cùng Công Tôn Toản. Khi cuộc khởi nghĩa Khăn Vàng nổ ra, Lưu Bị vừa tròn 28 tuổi.
Ngoại hình dị thường của bậc mệnh chủ
La Quán Trung đã khắc họa Lưu Bị với một diện mạo vô cùng đặc biệt, mang đậm tướng thư của một bậc đế vương theo quan niệm phương Đông:
"Kể dáng người thì mình cao tám thước, hai tai chảy xuống gần vai, hai tay buông khỏi đầu gối, mặt đẹp như ngọc, môi đỏ như son".
Cách miêu tả này đồng nhất với cảm nhận của nhân dân đất Thục khi quan sát ông: "mình dài bảy thước năm tấc, tay dài quá đầu gối, mắt trông thấy được tai, là người anh hùng đời nay". Đôi tai dài chảy xuống gần vai tượng trưng cho sự lắng nghe, bao dung và phúc đức rộng lớn; hai tay dài quá gối thể hiện khả năng thâu tóm thiên hạ, "với tay che trời"; mắt có thể tự nhìn thấy tai biểu thị cho nhãn quan tinh tường, nhìn thấu tâm can người khác.
La Quán Trung đã khắc họa Lưu Bị với một diện mạo vô cùng đặc biệt, mang đậm tướng thư của một bậc đế vương theo quan niệm phương Đông:
"Kể dáng người thì mình cao tám thước, hai tai chảy xuống gần vai, hai tay buông khỏi đầu gối, mặt đẹp như ngọc, môi đỏ như son".
Cách miêu tả này đồng nhất với cảm nhận của nhân dân đất Thục khi quan sát ông: "mình dài bảy thước năm tấc, tay dài quá đầu gối, mắt trông thấy được tai, là người anh hùng đời nay". Đôi tai dài chảy xuống gần vai tượng trưng cho sự lắng nghe, bao dung và phúc đức rộng lớn; hai tay dài quá gối thể hiện khả năng thâu tóm thiên hạ, "với tay che trời"; mắt có thể tự nhìn thấy tai biểu thị cho nhãn quan tinh tường, nhìn thấu tâm can người khác.
Ngoại hình kỳ dị nhưng quý phái này lập tức tạo được ấn tượng mạnh mẽ cho bất kỳ hào kiệt nào ngay từ lần đầu gặp mặt.
Tính cách và quan điểm cốt lõi: Triết lý "Lấy dân làm gốc"
Tính cách nổi bật nhất của Lưu Bị được tóm tắt qua dòng giới thiệu đầu tiên: "tính ôn hòa, ít cười nói, mừng giận không hề lộ ra mặt, vốn có chí lớn, chỉ thích kết giao với những tay hào kiệt trong thiên hạ".
Tính cách nổi bật nhất của Lưu Bị được tóm tắt qua dòng giới thiệu đầu tiên: "tính ôn hòa, ít cười nói, mừng giận không hề lộ ra mặt, vốn có chí lớn, chỉ thích kết giao với những tay hào kiệt trong thiên hạ".
* Lòng nhân từ sâu sắc và chữ "Nghĩa" bất dịch
Không giống như Tào Tháo dùng quyền mưu pháp trị hay Tôn Quyền thủ hiểm Giang Đông, Lưu Bị chọn con đường gian nan nhất để dựng nghiệp: lấy đức trị quốc, dùng nhân nghĩa thu phục nhân tâm.Ông sẵn sàng từ chối những lợi ích khổng lồ nếu nó đi ngược lại đạo đức. Khi Đào Khiêm hai lần khẩn khoản nhường Từ Châu trù phú, Lưu Bị nhất định từ chối vì cho rằng mình "công nhỏ đức mỏng", không muốn thiên hạ dị nghị mình có lòng tham. Chỉ đến khi Đào Khiêm lâm chung, muôn dân vạn tính quỳ khóc van xin, ông mới chịu quyền lĩnh chức.
Không giống như Tào Tháo dùng quyền mưu pháp trị hay Tôn Quyền thủ hiểm Giang Đông, Lưu Bị chọn con đường gian nan nhất để dựng nghiệp: lấy đức trị quốc, dùng nhân nghĩa thu phục nhân tâm.Ông sẵn sàng từ chối những lợi ích khổng lồ nếu nó đi ngược lại đạo đức. Khi Đào Khiêm hai lần khẩn khoản nhường Từ Châu trù phú, Lưu Bị nhất định từ chối vì cho rằng mình "công nhỏ đức mỏng", không muốn thiên hạ dị nghị mình có lòng tham. Chỉ đến khi Đào Khiêm lâm chung, muôn dân vạn tính quỳ khóc van xin, ông mới chịu quyền lĩnh chức.
Khi Tào Tháo dùng kế "Hai hổ tranh ăn" gửi mật thư ép ông giết Lã Bố, Lưu Bị kiên quyết khước từ: "Người ta thế cùng về với ta. Nếu ta giết đi, thế là bất nghĩa".
Sự nhân từ của ông còn thể hiện ở việc ngăn Trương Phi giết Đốc Bưu hay chém Lưu Đại, mở đường hiếu sinh cho kẻ thù. Trước lúc lâm chung của Lưu Biểu, dù được khuyên chiếm lấy Kinh Châu làm bàn đạp chống Tào, Lưu Bị vẫn gạt lệ từ chối vì không nỡ cướp cơ nghiệp của người đồng tông đang lúc lâm nguy.
* Tư tưởng "Lấy dân làm gốc" và sự hy sinh gia đình
Đỉnh cao của tư tưởng nhân nghĩa ở Lưu Bị là tình yêu thương vô bờ bến dành cho bách tính. Trong trận Đương Dương - Tràng Bản, bị quân Tào truy sát khủng khiếp, ông vẫn nhất quyết dắt díu mười vạn dân nghèo cùng di tản với tốc độ mười dặm một ngày. Khi thuộc hạ khuyên bỏ dân để chạy trốn, ông đã khóc ròng nói:
"Ta mưu việc lớn, chẳng qua cũng lấy dân làm gốc. Nay người ta theo mình, sao nỡ bỏ!".
Tuy nhiên, mặt trái của tư tưởng đại nghĩa này là sự lạnh lùng đến tàn nhẫn đối với gia đình riêng của ông. Khái niệm "Anh em như chân tay; vợ con như áo mặc" thốt ra khi Trương Phi làm mất Từ Châu và định quyên sinh đã định hình số phận bi thảm của những người phụ nữ bên cạnh ông. Họ sẵn sàng bị bỏ lại trong loạn quân, phải tự gieo mình xuống giếng sâu để bảo vệ giọt máu cho ông (My phu nhân), hoặc bị biến thành những quân cờ, tấm lá chắn chính trị (Tôn phu nhân). Lưu Bị có thể khóc thương bách tính, khóc tiễn biệt Từ Thứ, khóc cầu Khổng Minh, nhưng ông hiếm khi rỏ lệ vì nỗi đau của những người vợ tào khang của mình.
Vị trí và danh tiếng xã hội
Lưu Bị sở hữu một vị trí chính trị danh chính ngôn thuận tối thượng mà không một sứ quân nào thời bấy giờ có được. Khi vào chầu vua Hiến-đế, qua việc tra cứu sổ tôn tộc, hoàng đế đã nhận ông làm chú họ, từ đó danh xưng "Lưu Hoàng-thúc" ra đời. Danh hiệu này là tấm lá chắn, là ngọn cờ chính nghĩa giúp ông hiệu triệu các anh hùng trung thành với Hán thất.
* Lòng dân hướng về:
Danh tiếng nhân đức của ông lan xa đến mức mẹ của Từ Thứ dù ở phe đối địch cũng phải khen ngợi: "Ông ấy khiêm tốn, quý trọng hiền sĩ, kính cẩn đãi người, tiếng nhân đức lừng lẫy khắp thiên hạ. Từ già đến trẻ, từ kẻ chăn trâu đến người kiếm củi, ai cũng biết ông là một bậc anh hùng đời nay".
* Sự kiêng dè của đối thủ:
Tào Tháo – kẻ gian hùng đệ nhất thời đại – trong cuộc rượu luận anh hùng đã phải chỉ thẳng vào Lưu Bị mà khẳng định: "Anh hùng trong thiên hạ, chỉ có sứ quân và Tháo này thôi". Khi nghe tin Lưu Bị chiếm được Kinh Châu, Tào Tháo hoảng sợ đến mức đánh rơi cả bút viết, ví ông như "con rồng khô nay đã gặp bể lớn". Ngay cả các tướng lĩnh đất Thục như Hoàng Quyền cũng thừa nhận ông là người "khoan nhân, mềm mỏng mà hơn cả cứng rắn, anh hùng vô địch".
Những tình tiết nổi bật và nhân vật liên quan
Cuộc đời Lưu Bị được dệt nên bởi những mối quan hệ quân thần, huynh đệ sâu sắc, tạo nên những phân cảnh kinh điển nhất của tác phẩm:
* Quan Vũ và Trương Phi (Tình huynh đệ kết nghĩa):
Khởi đầu từ lời thề vườn đào "cứu khốn phù nguy... không cầu sinh cùng ngày cùng tháng, chỉ nguyện chết cùng năm cùng ngày". Họ ăn cùng mâm, nằm cùng chiếu. Tình nghĩa ấy vượt lên trên mọi cám dỗ vật chất của Tào Tháo và sự xa cách của thời cuộc. Khi Quan Vũ bị sát hại, Lưu Bị đau đớn đến mức rú lên một tiếng, ngã lăn ra đất ngất lịm và kiên quyết dốc toàn quốc lực đi báo thù bất chấp sự can ngăn của quân sư.
* Gia Cát Lượng (Mối quan hệ cá nước):
Trải qua sự kiện "Tam cố thảo lư" (ba lần lui tới lều tranh) đầy kiên nhẫn, Lưu Bị đã có được một bộ óc vĩ đại để định hình thế chân vạc. Cuộc gặp gỡ định mệnh ấy kết thúc bằng màn "thác cô thành Bạch Đế" đầy bi tráng. Trên giường bệnh, Lưu Bị nắm tay Khổng Minh dặn dò: "Tài thừa tướng gấp mười Tào Phi... Đối với con trẫm, có thể giúp được thì giúp, bằng không thì ngươi nên làm chủ Thành-đô đi!". Đây là sự tin tưởng tuyệt đối, không một chút phòng bị giữa quân và thần.
* Tôn phu nhân (Mối tình giông bão):
Cuộc hôn nhân ban đầu là cái bẫy "mỹ nhân kế" của Đông Ngô nhưng nhờ diệu kế của Khổng Minh và tấm lòng chân thành của Lưu Bị, Tôn phu nhân đã đem lòng yêu thương chồng thật sự, cùng ông trốn về Kinh Châu và trở thành lá chắn bảo vệ ông trước quân Ngô truy đuổi.
Một nhân vật phức tạp & bi kịch khi chọn "nghĩa"
Lưu Bị là một nhân vật phức tạp dưới lớp vỏ bọc đơn giản của chữ "Nhân". Nhiều người cho rằng sự nhân nghĩa của Lưu Bị là "giả tạo" (ngụy quân tử), bởi ông thường dùng nước mắt để đạt được mục đích chính trị. Ông khóc để giữ chân Từ Thứ, khóc để cầu Gia Cát Lượng xuống núi, khóc trước Lỗ Túc để khất trì hoãn trả Kinh Châu. Ông thẳng thừng ném con trai A Đẩu xuống đất khi Triệu Vân cứu về để mua chuộc lòng trung thành của đại tướng.
Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách công tâm dưới góc độ lịch sử và hoàn cảnh thời đại, chữ "Nhân" của Lưu Bị là một sự lựa chọn chiến lược vĩ đại. Giữa một thời đại mà Tào Tháo sẵn sàng tàn sát cả nhà Lã Bá Sa, thảm sát trăm họ ở Từ Châu để trả thù riêng, giết hại cả hoàng hậu đang mang thai; giữa một thời đại mà kẻ mạnh dùng bạo lực để nói chuyện, thì ngọn cờ nhân nghĩa của Lưu Bị là ánh sáng duy nhất cho bách tính bấu víu vào. Nếu đó là sự "giả vờ", thì ông đã giả vờ một cách nhất quán suốt cả cuộc đời, từ lúc dệt chiếu bán giày cho đến khi nhắm mắt xuôi tay. Sự nhất quán ấy đã nâng tầm "kịch bản" thành một nhân cách vĩ đại.
Bi kịch lớn nhất của cuộc đời Lưu Bị chính là sự sụp đổ của vương triều Thục Hán bắt nguồn từ chính nền tảng lập quốc của ông: chữ "Nghĩa". Vì nôn nóng báo thù cho người em kết nghĩa Quan Vũ, ông đã vứt bỏ sự tỉnh táo của một nhà chính trị, gạt đi lời khuyên can của Gia Cát Lượng để dốc binh đánh Ngô, dẫn đến thảm bại thê thảm tại trận Hào Đình.
Ông đã chọn "Nghĩa" thay vì "Lợi", chọn tình huynh đệ kết nghĩa thay vì đại cục thiên hạ. Cái chết cô độc tại cung Vĩnh An của ông là một dấu chấm hết bi tráng, chứng minh rằng: Lưu Bị, đến cuối cùng, vẫn giữ trọn lời thề vườn đào năm xưa, chấp nhận để bá nghiệp tan vỡ chứ không chịu phản bội lại tình nghĩa sắt son của bậc trượng phu.
..
Bài liên quan:
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét