Thử việc sao cho đúng luật?, lỗi doanh nghiệp thường gặp

Thử việc là quá trình sàng lọc, lựa chọn nhân sự phù hợp nhất (minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong 

Giai đoạn thử việc (đối với người lao động) được ví như "mối tình đầu" giữa doanh nghiệp và người lao động. Đây là khoảng thời gian để hai bên tìm hiểu mức độ phù hợp về cả năng lực chuyên môn lẫn văn hóa tổ chức. Tuy nhiên, trên thực tế, đây cũng là giai đoạn phát sinh nhiều tranh chấp pháp lý nhất do các bên — đặc biệt là người sử dụng lao động — chưa nắm rõ hoặc cố tình "lách" các quy định của pháp luật.

Trong bài viết này, chúng tôi giới thiệu và phân tích các quy định pháp lý cốt lõi về thử việc theo Bộ luật Lao động (BLLĐ) năm 2019, chỉ ra các lỗi sai phổ biến của doanh nghiệp, đưa ra lời khuyên cho cả HR/Doanh nghiệp và người lao động.

I. Quy định về thử việc

Để vận hành quy trình thử việc chuẩn pháp lý, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt ba "chân kiềng" quy định sau đây:

1. Điều kiện thử việc

Theo Điều 24 BLLĐ 2019, người sử dụng lao động và người lao động có thể thỏa thuận về nội dung thử việc ghi trong hợp đồng lao động (HĐLĐ) hoặc giao kết bằng Hợp đồng thử việc.

Lưu ý đặc biệt (Khoản 3 Điều 24): KHÔNGđược áp dụng thử việc đối với người lao động giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng.

2. Thời hạn thử việc

Pháp luật quy định thời hạn thử việc dựa trên tính chất và mức độ phức tạp của công việc. 

Theo Điều 25 BLLĐ 2019, thời hạn thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng chỉ được thử việc 01 lần đối với một công việcvà phải đảm bảo các mức tối đa sau:

- Người quản lý doanh nghiệp (theo Luật Doanh nghiệp): Không quá 180 ngày.

- Chức danh cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên: Không quá 60 ngày.

- Chức danh cần trình độ chuyên môn kỹ thuật trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ: Không quá 30 ngày.

- Các công việc khác: Không quá 06 ngày làm việc.

3. Tiền lương thử việc

Theo Điều 26 BLLĐ 2019, tiền lương của người lao động trong thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85%mức lương của công việc đó.

II. Các lỗi doanh nghiệp thường gặp 

Dù luật đã quy định rõ ràng, nhiều doanh nghiệp vẫn vấp phải những sai lầm nghiêm trọng dưới đây, biến mình thành bên yếu thế khi có thanh tra lao động hoặc tranh chấp tại Tòa:

* "Gia hạn" thử việc sai luật:

Khi hết thời gian thử việc (ví dụ 60 ngày) nhưng ứng viên chưa đạt kỳ vọng, HR thường ký thêm một "Phụ lục gia hạn thử việc" thêm 30 ngày. Điều này vi phạm lỗi "thử việc quá 01 lần đối với một công việc"(Điều 25).

* Áp dụng thử việc cho hợp đồng ngắn hạn:

Yêu cầu một nhân sự thời vụ (ký hợp đồng dưới 1 tháng) phải thử việc 3-6 ngày.

* Mập mờ kết thúc thử việc:

Hết hạn thử việc, doanh nghiệp không thông báo kết quả nhưng vẫn tiếp tục để người lao động làm việc, sau đó 1-2 tuần lại thông báo "không đạt" và cho nghỉ việc.

* Trả lương thử việc thấp hơn 85%:

Áp dụng mức lương thử việc cào bằng (ví dụ: 5-6 triệu VNĐ cho mọi vị trí) dẫn đến việc lương thử việc của các vị trí cấp cao thấp hơn mức 85% lương chính thức.

III. Ví dụ minh họa

* Tình huống 1: Thử việc SAI LUẬT

Bối cảnh:

Công ty X tuyển dụng Nam vào vị trí Chuyên viên Lập trình (Lương chính thức thỏa thuận là 20 triệu VNĐ). Công ty yêu cầu Nam ký Hợp đồng thử việc 2 tháng với mức lương 15 triệu VNĐ. Sau 2 tháng, sếp đánh giá Nam có năng lực nhưng chưa hòa nhập tốt với văn hóa đội nhóm, nên yêu cầu HR gia hạn thử việc thêm 1 tháng với mức lương giữ nguyên trước khi quyết định ký Hợp đồng chính thức.

* Phân tích sai phạm:

- Về tiền lương: 15 triệu / 20 triệu = 75%. Công ty đã trả lương thử việc thấp hơn mức tối thiểu 85% (Luật quy định tối thiểu phải là 17 triệu VNĐ).

- Về thời hạn: Việc gia hạn thêm 1 tháng là vi phạm nguyên tắc chỉ được thử việc 1 lần và vượt quá tổng thời gian 60 ngày đối với trình độ đại học/cao đẳng của vị trí lập trình viên.

* Tình huống 2: Thử việc ĐÚNG LUẬT

Bối cảnh:

Tập đoàn Y tuyển dụng Lan vào vị trí Kế toán trưởng (Lương chính thức 30 triệu VNĐ). Do tính chất quản lý cấp cao, Tập đoàn thỏa thuận thử việc Lan 120 ngày với mức lương thử việc là 26 triệu VNĐ (tương đương ~86.6% lương chính thức). Trước khi hết hạn thử việc 03 ngày, bộ phận HR gửi văn bản thông báo Lan đã đạt thử việc và đính kèm dự thảo Hợp đồng lao động chính thức 2 năm để hai bên ký kết đúng ngày kết thúc thử việc.

* Phân tích tính hợp pháp: 

Tập đoàn Y đã làm đúng luật. Vị trí "Kế toán trưởng" thuộc nhóm Người quản lý doanh nghiệp (theo điều lệ công ty và Luật Doanh nghiệp), do đó thời gian thử việc tối đa được phép lên tới 180 ngày. Mức lương và thủ tục thông báo đều chuẩn xác theo quy định tại Điều 25, 26 và 27 BLLĐ 2019.

IV. Bình luận và đánh giá

Quy định về thử việc trong BLLĐ 2019 mang tính bảo hộ mạnh mẽ quyền lợi của người lao động — bên vốn được coi là yếu thế hơn trong quan hệ lao động.

Việc luật hóa mức lương tối thiểu 85% giúp ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp lợi dụng nguồn lao động giá rẻ thông qua việc tuyển dụng thử việc liên tục rồi sa thải. Ngược lại, quy định cho phép thử việc tối đa 180 ngày đối với "Người quản lý doanh nghiệp" là một điểm tiến bộ lớn, giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro tài chính và chiến lược khi tuyển dụng các nhân sự cấp cao (C-level), những người cần nhiều thời gian hơn để chứng minh năng lực quản trị.

V. Lưu Ý và Lời Khuyên Cho Các Bên

1. Dành cho Doanh nghiệp (Người sử dụng lao động)

* Thông báo kết quả đúng hạn (Điều 27):

Khi kết thúc thời gian thử việc, doanh nghiệp bắt buộc phải thông báo kết quảcho người lao động. Nếu đạt, phải ký ngay HĐLĐ; nếu không đạt, phải chấm dứt hợp đồng thử việc. Đừng im lặng, vì sự im lặng có thể biến quan hệ thử việc thành quan hệ lao động chính thức trên thực tế (De facto).

* Đơn phương chấm dứt thử việc:

Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ thỏa thuận thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường nếu việc làm thử không đạt yêu cầu (Khoản 2 Điều 27). Tuy nhiên, HR nên lập biên bản đánh giá hiệu suất (Performance Review) rõ ràng để làm căn cứ, tránh cảm tính.

2. Dành cho Người lao động

* Kiểm tra kỹ công thức tính lương:

Trước khi đặt bút ký hợp đồng thử việc, hãy làm phép tính đơn giản: Nếu con số này nhỏ hơn 85%, hãy thẳng thắn đề nghị doanh nghiệp điều chỉnh.

* Yêu cầu biên bản mô tả công việc (JD):

Hãy yêu cầu doanh nghiệp làm rõ các tiêu chí đánh giá thế nào là "đạt" hay "không đạt" trong thời gian thử việc. Điều này giúp bạn bảo vệ mình trước những lý do từ chối mang tính cảm tính của người quản lý vào cuối kỳ thử việc.

Kết luận:

Thử việc đúng luật không chỉ bảo vệ doanh nghiệp khỏi các mức phạt hành chính (có thể lên tới hàng chục triệu đồng theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP), mà còn là bước đầu tiên để xây dựng Thương hiệu tuyển dụng (Employer Branding)uy tín. Sự tử tế và thượng tôn pháp luật ngay từ những ngày đầu tiên chính là chất keo gắn kết nhân tài lâu dài với tổ chức.

Trên thực tế, có không ít những vụ tranh chấp liên quan đến hợp đồng thử việc, mà Toà án đã tuyên phía Người sử dụng lao động phải bồi thường và chi trả cho Người lao động số tiền không nhỏ do không tuân thủ những quy định về thử việc.

....

* Pháp chế doanh nghiệp:

• Điều lệ doanh nghiệp: Bản "Hiến pháp nội bộ" và những vấn đề pháp lý cốt lõi
• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp
• Họp Hội đồng thành viên: Những điều cần lưu ý
• Hợp đồng lao động: Bản chất pháp lý & những quy định cơ bản