Quy định về người làm chứng - khi lập di chúc

Khi người lập di chúc không thể tự mình viết được di chúc, thì nên mời hai người làm chứng ghi chép lại (minh hoạ) 

Luật sư Trần Hồng Phong

Trong nhiều trường hợp, đặc biệt là di chúc viết tay hoặc di chúc không công chứng, người làm chứng giữ vai trò then chốt để bảo đảm tính xác thực của ý chí người lập di chúc. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể trở thành người làm chứng hợp lệ. Thực tiễn xét xử cho thấy, rất nhiều di chúc bị tuyên vô hiệu chỉ vì lựa chọn sai người làm chứng, dù nội dung di chúc hoàn toàn rõ ràng. Một trong những sai lầm phổ biến nhất là để chính người thừa kế ký làm chứng cho di chúc.

Dưới đây là giải thích và phân tích về quy định người làm chứng trong di chúc theo Bộ luật Dân sự 2015, cùng những lời khuyên thiết thực dành cho người lớn tuổi.

I. Phân tích, giải thích quy định pháp luật về người làm chứng di chúc

1. Khi nào lập di chúc bắt buộc phải có người làm chứng?

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, không phải di chúc nào cũng bắt buộc cần người làm chứng (ví dụ: di chúc bằng văn bản do người lập tự viết và ký tên thì không cần người làm chứng). Điều này cần hiểu là: một bản di chúc bất kỳ mà có người làm chứng cùng ký tên vào thì cũng càng tốt, luật không cấm.

Ý nghĩa của quy định về người làm chứng:

- Bảo đảm tính khách quan của việc lập di chúc.

- Ngăn ngừa việc giả mạo hoặc tác động ý chí người lập di chúc.

- Tạo cơ sở chứng cứ vững chắc khi phát sinh tranh chấp.

- Người làm chứng không chỉ ký tên, mà còn là “người xác nhận” cho toàn bộ quá trình lập di chúc.

Tuy nhiên, pháp luật bắt buộc di chúc phải có người làm chứng trong các trường hợp sau:

* Di chúc miệng: 

Khi tính mạng một người bị đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản, người đó có thể di chúc miệng. Di chúc này chỉ hợp pháp nếu người đó thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng; ngay sau đó, những người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ, và phải đem đi công chứng/chứng thực trong 05 ngày làm việc.

* Di chúc bằng văn bản nhưng người lập không tự viết được: 

Người lập có thể tự đánh máy hoặc nhờ người khác viết/đánh máy, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập di chúc phải ký/điểm chỉ trước mặt họ, và những người làm chứng xác nhận chữ ký/điểm chỉ đó rồi ký vào bản di chúc.

* Người lập di chúc bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ: 

Di chúc bắt buộc phải được người làm chứng lập thành văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thực.

2. Ai KHÔNG được phép làm người làm chứng?

Đây là quy định quan trọng nhất mà người lập di chúc cần nhớ. Theo Điều 632 Bộ luật dân sự 2015, mọi người đều có thể làm chứng, Ngoại trừ 3 nhóm người sau:

a) Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc.

Đây là nhóm bị cấm phổ biến nhất. Bao gồm: Người được chỉ định trong di chúc. Người thuộc hàng thừa kế theo pháp luật (vợ, chồng, con, cha, mẹ...).

Lý do: Những người này có lợi ích trực tiếp liên quan đến di sản, nên không bảo đảm tính khách quan khi làm chứng.

b) Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc.

Ví dụ: Người đang tranh chấp tài sản với người lập di chúc. Người có quyền lợi phát sinh từ việc định đoạt tài sản. Những người này có thể bị coi là không trung lập.

c) Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Bao gồm: Người chưa đủ 18 tuổi; Người bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự.

Lý do: Họ không đủ khả năng nhận thức và xác nhận một cách độc lập về nội dung di chúc.

II. Ví dụ minh hoạ

Ví dụ: Cụ ông Nguyễn Văn A (80 tuổi), do tay bị run không thể tự cầm bút viết di chúc, cụ nhờ con trai cả là anh B viết hộ nội dung di chúc để chia căn nhà cho 3 người con (B, C, D). Sau đó, cụ nhờ cô E (là con gái của anh B - tức là cháu nội cụ A) và bà G (hàng xóm, 75 tuổi nhưng bị tai biến, lúc nhớ lúc quên) ký tên làm chứng vào bản di chúc.

Phân tích lỗi sai: Bản di chúc này không hợp pháp vì vi phạm nghiêm trọng quy định về người làm chứng tại Điều 632:

- Cô E: Là cháu nội, thuộc hàng thừa kế theo pháp luật (hàng thừa kế thứ hai), đồng thời có thể có quyền lợi liên quan đến phần tài sản của bố mình (anh B). Do đó, cô E không được làm chứng.

- Bà G: Bị tai biến, lúc nhớ lúc quên (có thể rơi vào trường hợp người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi), nên không đủ điều kiện năng lực hành vi để làm người làm chứng hợp pháp.

IV. Rủi ro pháp lý khi chọn sai người làm chứng.

Việc lựa chọn người làm chứng không hợp lệ có thể dẫn đến:

- Di chúc bị tuyên vô hiệu do vi phạm hình thức.

- Làm suy yếu giá trị chứng cứ của di chúc.

- Tạo cơ sở cho các bên tranh chấp yêu cầu hủy di chúc.

- Trong nhiều vụ việc, chỉ một chữ ký sai tư cách đã làm mất toàn bộ hiệu lực của di chúc.

III. Bình luận và đánh giá

Quy định tại Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 là một chế định khắt khe nhưng hoàn toàn hợp lý và cần thiết.

* Tính khách quan: 

Việc cấm những người có quyền lợi/nghĩa vụ tài sản hoặc người thừa kế làm chứng nhằm triệt tiêu "xung đột lợi ích". Nếu người làm chứng lại chính là người được hưởng tài sản, rất dễ xảy ra tình trạng họ thông đồng, lừa dối, hoặc cưỡng ép người lập di chúc nhằm trục lợi cá nhân.

* Bảo vệ ý chí đích thực: 

Yêu cầu người làm chứng phải minh mẫn, đủ năng lực hành vi dân sự giúp bảo đảm rằng họ nhận thức rõ sự việc, có thể làm chứng trước Tòa án nếu sau này có tranh chấp xảy ra, từ đó bảo vệ trọn vẹn tâm nguyện cuối cùng của người đã khuất.

IV. Lưu ý và lời khuyên cho người lớn tuổi khi mời người làm chứng

Khi người lớn tuổi muốn lập di chúc mà thuộc trường hợp cần người làm chứng (do sức khỏe yếu, không tự viết được...), các bác cần hết sức lưu ý các vấn đề sau:

1. Phân biệt vai trò người làm chứng và công chứng

Nhiều người nhầm lẫn giữa: Người làm chứng và Công chứng viên. Khác biệt cơ bản:

- Người làm chứng chỉ xác nhận sự kiện lập di chúc.

- Công chứng viên xác nhận cả nội dung, năng lực hành vi và tính hợp pháp.

> Do đó, di chúc có công chứng thường có giá trị chứng cứ cao hơn.

2. Nên mời ai làm chứng?

* Tuyệt đối KHÔNG mời người trong gia đình, họ hàng: 

Dù tin tưởng đến mấy, các cụ không nên nhờ vợ/chồng, các con, con dâu, con rể, cháu nội/ngoại làm chứng, vì họ rất dễ vướng vào quy định "người thừa kế" hoặc "người có quyền lợi liên quan".

* NÊN mời: 

Những người hoàn toàn trung lập, minh mẫn và có uy tín. Ví dụ: Tổ trưởng tổ dân phố, Trưởng thôn, cán bộ hưu trí cùng khu phố, bạn bè thân thiết không liên quan đến họ hàng, hoặc Luật sư. Họ là những người khách quan nhất và lời làm chứng của họ có giá trị cao nếu có tranh chấp phát sinh.

3. Trao đổi với người làm chứng như thế nào?

* Thẳng thắn và bảo mật: 

Các cụ nên gặp riêng họ, nói rõ: "Tôi muốn lập di chúc chia tài sản nhưng tay yếu không viết được. Tôi rất tin tưởng sự trung thực của ông/bà nên muốn nhờ ông/bà làm chứng. Xin hãy giữ bí mật chuyện này giúp tôi".

* Xác nhận tình trạng minh mẫn: 

Hãy để người làm chứng thấy rõ các cụ đang hoàn toàn minh mẫn, tự nguyện lập di chúc, không bị con cháu nào ép buộc (để thỏa mãn điều kiện di chúc hợp pháp theo Điều 630).

4. Có nên trả thù lao cho người làm chứng không?

* Về mặt pháp luật: 

Bộ luật Dân sự 2015 không có quy định bắt buộc phải trả thù lao cho người làm chứng khi lập di chúc. Tuy nhiên, nguyên tắc dân sự luôn tôn trọng sự tự do thỏa thuận. Do đó, việcngười lập di chúc gửi thù lao (tiền bồi dưỡng) là một giao dịch dân sự bình thường.

* Lời khuyên: 

Nên có một khoản bồi dưỡng hợp lý (ví dụ: phong bì nhỏ, quà cáp, hoặc thanh toán tiền đi lại nếu họ phải đi cùng các cụ ra Phòng Công chứng/UBND xã). Việc này thể hiện sự trân trọng thời gian và công sức họ bỏ ra để giúp đỡ mình.

Lưu ý cực kỳ quan trọng: Việc đưa thù lao chỉ mang tính chất bồi dưỡng, cảm ơn. Tuyệt đối không được dùng tiền để mua chuộc, ép buộc người làm chứng phải ghi sai ý nguyện của mình, vì hành vi lừa dối, mua chuộc người làm chứng là vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý nghiêm.

5. Trong trường hợp tài sản giá trị lớn và phức tạp:

Nên thực hiện công chứng di chúc thay vì chỉ có người làm chứng.

Tóm lại: 

Lập di chúc là một bước chuẩn bị quan trọng cho tương lai. Nếu không tự mình viết được, người lớn tuổi  nên chọn những người làm chứng độc lập, trung thực và nên kết hợp với việc lập di chúc tại Văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã để bản di chúc có giá trị pháp lý cao nhất, tránh mọi rắc rối cho con cháu về sau.
...

Di chúc: các vấn đề pháp lý

• Khi nào làm hợp đồng cho tặng, khi nào lập di chúc để lại nhà đất cho con?
• Người lớn tuổi muốn lập di chúc chia tài sản cho các con: những điều cần biết
• Thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
• Di chúc hợp pháp - 4 điều kiện bắt buộc
• Di chúc viết tay có hợp pháp? Giá trị pháp lý và rủi ro tranh chấp
• Di chúc miệng: Điều kiện nghiêm ngặt và khả năng bị bác bỏ
• Sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ di chúc: Bản nào có hiệu lực?
• Di chúc vô hiệu & hệ quả pháp lý