Di chúc vô hiệu & hệ quả pháp lý

Không ai muốn di chúc do mình lập không có giá trị (vô hiệu) (minh hoạ)

Luật sư Trần Hồng Phong

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Điều đó cho thấy di chúc được lập ra có chủ đích, và người lập di chúc hiển nhiên mong muốn ý nguyện của mình sẽ được thực hiện. Đây là trường hợp di chúc hợp pháp, phát sinh hiệu lực. Tuy nhiên, không phải mọi bản di chúc đều mặc nhiên phát sinh hiệu lực. Trong thực tiễn, có rất nhiều trường hợp di chúc bị Tòa án tuyên vô hiệu do vi phạm các điều kiện pháp lý hoặc do phát sinh các sự kiện khách quan, ngoài ý muốn của người lập di chúc.

Trong bài viết này, chúng tôi giải thích và phân tích các tình huống di chúc bị xác định vô hiệu (không có giá trị pháp lý) và cần lưu ý gì để hạn chế việc di chúc bị vô hiệu. 

I. Hai khả năng dẫn đến tình huống di chúc vô hiệu

Trước hết, cần hiểu rằng: một hành vi/giao dịch dân sự chỉ có giá trị pháp lý (hiệu lực) khi nó được xác lập đúng theo quy định pháp luật. Nếu không đúng pháp luật, thì hành vi/giao dịch đó sẽ bị xác định là trái pháp luật, nên không có cơ sở pháp lý để thực hiện. > Đây là tình huống mà pháp luật gọi là "vô hiệu".

Ví dụ: Theo quy định, khi mua bán nhà phải ký hợp đồng có công chứng, đóng phí trước bạ, sang tên chủ quyền từ người bán sang người mua. Giả sử ông A bán nhà cho ông B, nhưng chỉ ghi giấy tay và cũng không làm thủ tục sang tên. Khi đó, nếu xảy ra tranh chấp Toà án sẽ xác định giao dịch mua bán nhà giữa hai bên là "trái pháp luật". > Do vậy, giao dịch này vô hiệu (không có giá trị pháp lý).

Theo quy định tại Bộ luật dân sự 2015, có hai khả năng dẫn đến hậu quả một bản di chúc bị xác định vô hiệu. Đó là:

1. Vô hiệu do di chúc lập trái pháp luật (như trong ví dụ trên).

2. Vô hiệu do những tình huống khách quan mà pháp luật quy định.

Sau đây, chúng tôi lần lượt phân tích về 2 trường hợp trên.

II. Trường hợp 1: Di chúc vô hiệu vì lập "trái pháp luật"

Để xác định thế nào là di chúc trái pháp luật (vô hiệu), cần nắm rõ thế nào là di chúc hợp pháp?

Tại Khoản 1 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015 quy định về di chúc hợp pháp như sau:

"Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:

a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;

b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật".

Qua đó, cho thấy có 3 yếu tố có thể làm một bản di chúc bị xác định là không hợp pháp. Đó là:

i) Về chủ thể: Người lập di chúc KHÔNG minh mẫn, sáng suốt; BỊ lừa dối, đe dọa, cưỡng ép.

Ví dụ: có bằng chứng thể hiện khi lập di chúc, ông A không còn minh mẫn (bị lú lẫn) hoặc bị một người con ép viết theo ý mình.

ii) Về nội dung: VI PHẠM điều cấm của luật, TRÁI đạo đức xã hội.

Ví dụ: Ông A ghi trong di chúc là để lại cho các con 1kg thuốc phiện. > Pháp luật cấm tàng trữ chất ma tuý.

iii) Về hình thức: TRÁI quy định của luật.

Ví dụ: Tại một đám giỗ, ông A nói miệng với các con về việc chia di sản thừa kế nhưng không có người làm chứng và không ghi lại thành văn bản. (Ghi chú: Theo quy định, di chúc miệng phải có người ít nhất hai người làm chứng, ghi lại thành văn bản và người làm chứng ký tên)

> Như vậy, nếu một bản di chúc lập ra, nhưng rơi vào một trong các các tình huống bị xác định là không hợp pháp như nêu trên, đồng nghĩa với việc di chúc vô hiệu. Chính xác hơn là Vô hiệu toàn bộ.

III. Trường hợp 2: Di chúc vô hiệu do các yếu tố khách quan mà pháp luật quy định

Trước hết, cần lưu ý: di chúc không có "hiệu lực" chính là di chúc "vô hiệu".

Tại Điều 643 Bộ luật dân sự 2015 quy định về hiệu lực của di chúc như sau:

"1. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.

2. Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong trường hợp sau đây:

a) Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;

b) Cơ quan, tổ chức được chỉ định là người thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Trường hợp có nhiều người thừa kế theo di chúc mà có người chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, một trong nhiều cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế thì chỉ phần di chúc có liên quan đến cá nhân, cơ quan, tổ chức này không có hiệu lực.

3. Di chúc không có hiệu lực, nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực.

4. Khi di chúc có phần không hợp pháp mà không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực.

5. Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực".

Giải thích và phân tích:

Theo điều luật trên, có 2 trường hợp vô hiệu là:

- Di chúc vô hiệu toàn bộ; và

- Di chúc vô hiệu một phần.

a. Những tình huống di chúc vô hiệu toàn bộ

i) Không còn ai là người thừa kế

Ví dụ: Ông A lập di chúc để lại nhà cho ông B. Tuy nhiên ông B chết trước ông A. Khi ông A mất, di chúc vô hiệu toàn bộ vì người thừa kế duy nhất không còn. Pháp luật sẽ giải quyết như sau: Nhà được chia theo pháp luật cho hàng thừa kế của ông A.

ii) Tài sản để lại cho người thừa kế không còn tại thời điểm mở thừa kế

Ví dụ: Ông A lập di chúc để lại nhà cho các con. Nhưng sau đó ông bán nhà. Khi ông qua đời căn nhà không còn nữa. > Di chúc vô hiệu.

iii) Bị thay thế bởi di chúc khác

Ví dụ: Năm 2020 ông A lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Qua năm 2025 ông A làm di chúc mới, để lại căn nhà cho con gái. Sau khi ổng qua đời, di chúc năm 2020 vô hiệu.

b. Những tình huống di chúc vô hiệu một phần

Là trường hợp một phần nội dung di chúc không có hiệu lực nhưng không ảnh hưởng đến giá trị của các phần còn lại. Phần hợp pháp vẫn được thi hành, phần vô hiệu sẽ xử lý theo pháp luật.

Các căn cứ dẫn đến vô hiệu một phần:

i) Chỉ một phần nội dung trái luật:

Ví dụ: di chúc định đoạt nhiều tài sản, trong đó có một tài sản không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc.

ii) Chỉ một người thừa kế không còn:

Nếu có nhiều người thừa kế mà một người chết trước, thì chỉ phần liên quan đến người đó vô hiệu.

iii) Di sản chỉ còn một phần:

Phần di sản còn lại vẫn được chia theo di chúc.

iv) Vi phạm quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Theo Điều 644 Bộ luật dân sự 2015. nếu nội dung di chúc không cho hoặc cho ít hơn 2/3 suất thừa kế pháp luật đối với cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không khả năng lao động thì phân ít hơn phải được lấy từ những người khác để chia cho đủ 2/3 suất thừa khế. Đây là trường hợp gọi là "thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc".

> Trong trường hợp này, một phần (chia cho những người khác) trong di chúc bị vô hiệu.

v) Có nội dung không giải thích được:

Ngoài ra, tại Điều 648 Bộ luật dân sự 2015 quy định như sau": "Trường hợp có một phần nội dung di chúc không giải thích được nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại của di chúc thì chỉ phần không giải thích được không có hiệu lực".

IV. Hậu quả pháp lý của việc di chúc vô hiệu & Lưu ý:

Khi di chúc vô hiệu (toàn bộ hoặc một phần) sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý như sau

- Ý nguyện của người lập di chúc không thể thực hiện.

- Thay đổi tỷ lệ phân chia cho những người thừa kế: Có thể làm thay đổi hoàn toàn dự định ban đầu của người lập di chúc.

- Phát sinh tranh chấp: Dẫn đến mâu thuẫn giữa các đồng thừa kế và kéo dài thời gian giải quyết di sản.

* Lưu ý và lời khuyên khi lập di chúc để tránh "vô hiệu":

Để đảm bảo di chúc được thực thi trọn vẹn, người lập di chúc cần lưu ý bảo đảm các yếu tố sau:

* Minh mẫn và tự nguyện:

- Nên lập di chúc khi sức khỏe tốt, có thể kèm xác nhận y tế hoặc thực hiện tại văn phòng công chứng/UBND xã để tránh tranh chấp về năng lực hành vi.

* Rà soát đối tượng ưu tiên:

Đảm bảo quyền lợi cho vợ/chồng, cha mẹ, con nhỏ - là những đối tượng hưởng quyền thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (theo quy định tại Điều 644 Bộ luật dân sự 2015).

* Xác định rõ quyền sở hữu:

Chỉ định đoạt những tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình.

* Cập nhật kịp thời:

Khi tài sản thay đổi (bán, tặng cho), cần lập di chúc mới thay thế.

* Tuân thủ hình thức:

Đặc biệt với người hạn chế thể chất, bắt buộc phải có người làm chứng và công chứng/chứng thực.

Kết luận:

Không ai muốn di chúc của mình bị vô hiệu. Di chúc càng rõ ràng, chặt chẽ về pháp lý thì tính hiệu lực càng cao và bảo đảm; rủi ro tranh chấp càng thấp, đảm bảo ý chí của người quá cố sẽ được thực thi đúng đắn và hiệu quả nhất.
.....

Di chúc: các vấn đề pháp lý

• Khi nào làm hợp đồng cho tặng, khi nào lập di chúc để lại nhà đất cho con?
• Người lớn tuổi muốn lập di chúc chia tài sản cho các con: những điều cần biết
• Thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
• Di chúc hợp pháp - 4 điều kiện bắt buộc
• Di chúc viết tay có hợp pháp? Giá trị pháp lý và rủi ro tranh chấp