Để di chúc hợp pháp và có hiệu lực, người lập cần tìm hiểu và tuân thủ quy định pháp luật (minh hoạ)
Luật sư Trần Hồng Phong
Di chúc và thừa kế là vấn đề pháp lý có tính chất dân sự, được quy định tại Bộ luật dân sự 2015. Trong bài viết này, chúng tôi trình bày và giải thích những điều kiện bắt buộc, để bảo đảm di chúc được lập một cách hợp pháp. Tức là bản di chúc sẽ có hiệu lực thực thi sau khi người lập di chúc qua đời, theo đúng ý nguyện.
Giới thiệu chung
Di chúc là sự thể hiện ý chí cuối cùng của một cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi chết. Về mặt pháp lý, đây là một giao dịch dân sự đặc biệt, chỉ phát sinh hiệu lực khi người lập di chúc qua đời.
Thực tiễn cho thấy, rất nhiều vụ án tranh chấp về di chúc đã bị Toà án tuyên vô hiệu do có những sai sót tưởng như nhỏ, như:
Di chúc là sự thể hiện ý chí cuối cùng của một cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi chết. Về mặt pháp lý, đây là một giao dịch dân sự đặc biệt, chỉ phát sinh hiệu lực khi người lập di chúc qua đời.
Thực tiễn cho thấy, rất nhiều vụ án tranh chấp về di chúc đã bị Toà án tuyên vô hiệu do có những sai sót tưởng như nhỏ, như:
- Thiếu yếu tố thời gian: ngày tháng năm lập di chúc,
- Không ghi rõ tài sản bất động sản, hoặc ghi sai thông tin,
- Người làm chứng không hợp lệ,
- Người lập di chúc không còn minh mẫn, hoặc định đoạt cả phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình.
- ...vv.
Khi di chúc bị tuyên vô hiệu, toàn bộ ý chí của người để lại tài sản có thể không được thực hiện.
Khi di chúc bị tuyên vô hiệu, toàn bộ ý chí của người để lại tài sản có thể không được thực hiện.
Vì vậy, việc hiểu và áp dụng đúng 4 điều kiện có hiệu lực của di chúc theo Bộ luật dân sự 2015 là yếu tố quyết định để phòng ngừa tranh chấp về thừa kế về sau.
Cơ sở pháp lý điều chỉnh.
Tại Bộ luật dân sự 2015, các quy định trọng tâm gồm:
- Điều 609 Bộ luật dân sự 2015: Quyền lập di chúc.
- Điều 627 Bộ luật dân sự 2015: Hình thức của di chúc.
Cơ sở pháp lý điều chỉnh.
Tại Bộ luật dân sự 2015, các quy định trọng tâm gồm:
- Điều 609 Bộ luật dân sự 2015: Quyền lập di chúc.
- Điều 627 Bộ luật dân sự 2015: Hình thức của di chúc.
- Điều 630 Bộ luật dân sự 2015: Di chúc hợp pháp.
- Điều 631 Bộ luật dân sự 2015: Nội dung của di chúc.
- Điều 632 Bộ luật dân sự 2015: Người làm chứng cho việc lập di chúc.
Tại Khoản 1 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015 quy định: Di chúc hợp pháp phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo quy định của pháp luật.
> Đây là điều khoản trung tâm để đánh giá giá trị pháp lý của mọi bản di chúc. Cụ thể là: di chúc đó có "hợp pháp" không?
1. Điều kiện thứ nhất: Người lập di chúc có năng lực hành vi dân sự
Điều 630 yêu cầu người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Đây chính là yếu tố "năng lực hành vi dân sự" của người lập di chúc.
Về nguyên tắc, người đủ 18 tuổi trở lên và không bị tuyên mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự có quyền lập di chúc.
- Điều 631 Bộ luật dân sự 2015: Nội dung của di chúc.
- Điều 632 Bộ luật dân sự 2015: Người làm chứng cho việc lập di chúc.
Tại Khoản 1 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015 quy định: Di chúc hợp pháp phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo quy định của pháp luật.
> Đây là điều khoản trung tâm để đánh giá giá trị pháp lý của mọi bản di chúc. Cụ thể là: di chúc đó có "hợp pháp" không?
1. Điều kiện thứ nhất: Người lập di chúc có năng lực hành vi dân sự
Điều 630 yêu cầu người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Đây chính là yếu tố "năng lực hành vi dân sự" của người lập di chúc.
Về nguyên tắc, người đủ 18 tuổi trở lên và không bị tuyên mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự có quyền lập di chúc.
Tuy nhiên, yếu tố "minh mẫn, sáng suốt" thường dễ gây tranh chấp nhất. Vấn đề thường phát sinh ở chỗ các bên cho rằng:
- Người cao tuổi mắc bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ.
- Người cao tuổi mắc bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ.
- Người lập di chúc trong thời gian điều trị bệnh nặng.
- Có tranh cãi về khả năng nhận thức tại thời điểm ký.
Chính vì vậy, trong các vụ án tranh chấp về thừa kế liên quan đến di chúc, Tòa án thường xem xét hồ sơ bệnh án, nhân chứng và giấy chứng nhận giám định tâm thần khi lập di chúc để xác định tình trạng minh mẫn của người lập di chúc.
Nếu chứng minh được người lập di chúc không còn đủ khả năng nhận thức, di chúc có thể bị tuyên vô hiệu toàn bộ.
- Có tranh cãi về khả năng nhận thức tại thời điểm ký.
Chính vì vậy, trong các vụ án tranh chấp về thừa kế liên quan đến di chúc, Tòa án thường xem xét hồ sơ bệnh án, nhân chứng và giấy chứng nhận giám định tâm thần khi lập di chúc để xác định tình trạng minh mẫn của người lập di chúc.
Nếu chứng minh được người lập di chúc không còn đủ khả năng nhận thức, di chúc có thể bị tuyên vô hiệu toàn bộ.
2. Điều kiện thứ hai: Tính tự nguyện khi lập di chúc
Di chúc phải được lập trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện.
Nếu có căn cứ cho thấy tại thời điểm lập di chúc, người lập di chúc bị:
- Lừa dối;
- Đe dọa;
Di chúc phải được lập trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện.
Nếu có căn cứ cho thấy tại thời điểm lập di chúc, người lập di chúc bị:
- Lừa dối;
- Đe dọa;
- Cưỡng ép;
thì di chúc có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định chung về giao dịch dân sự.
Thực tiễn thường xuất hiện trong các trường hợp:
- Một người con chăm sóc cha mẹ cuối đời và bị nghi ngờ gây áp lực.
- Việc lập di chúc diễn ra khi những người thừa kế khác không có mặt.
- Có mâu thuẫn gia đình trước đó.
Tòa án sẽ đánh giá tổng thể hoàn cảnh, mối quan hệ gia đình và chứng cứ khách quan để xác định tính tự nguyện. Tuy nhiên nghĩa vụ chứng minh thuộc về đương sự.
3. Điều kiện thứ ba: Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội
Người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình, nhưng quyền đó không phải là tuyệt đối.
Một số giới hạn pháp lý gồm:
- Không được định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình.
- Không được xâm phạm quyền hưởng di sản bắt buộc theo Điều 644 Bộ luật dân sự 2015. Đây là trường hợp "thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc"
- Không được đặt điều kiện trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.
Ví dụ:
- Di chúc cho toàn bộ tài sản chung của vợ chồng mà không phân định phần sở hữu riêng.
- Di chúc truất quyền hưởng di sản của người thuộc diện được hưởng phần di sản bắt buộc.
thì di chúc có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định chung về giao dịch dân sự.
Thực tiễn thường xuất hiện trong các trường hợp:
- Một người con chăm sóc cha mẹ cuối đời và bị nghi ngờ gây áp lực.
- Việc lập di chúc diễn ra khi những người thừa kế khác không có mặt.
- Có mâu thuẫn gia đình trước đó.
Tòa án sẽ đánh giá tổng thể hoàn cảnh, mối quan hệ gia đình và chứng cứ khách quan để xác định tính tự nguyện. Tuy nhiên nghĩa vụ chứng minh thuộc về đương sự.
3. Điều kiện thứ ba: Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội
Người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình, nhưng quyền đó không phải là tuyệt đối.
Một số giới hạn pháp lý gồm:
- Không được định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình.
- Không được xâm phạm quyền hưởng di sản bắt buộc theo Điều 644 Bộ luật dân sự 2015. Đây là trường hợp "thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc"
- Không được đặt điều kiện trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.
Ví dụ:
- Di chúc cho toàn bộ tài sản chung của vợ chồng mà không phân định phần sở hữu riêng.
- Di chúc truất quyền hưởng di sản của người thuộc diện được hưởng phần di sản bắt buộc.
Trong những trường hợp này, di chúc có thể bị vô hiệu một phần.
4. Điều kiện thứ tư: Hình thức của di chúc phải phù hợp quy định pháp luật
Theo Điều 627 Bộ luật dân sự 2015, di chúc có thể được lập dưới các hình thức:
- Di chúc bằng văn bản có công chứng.
- Di chúc bằng văn bản có chứng thực.
- Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực.
- Di chúc miệng (trong trường hợp đặc biệt).
Mỗi hình thức đều có điều kiện riêng.
Ví dụ:
4. Điều kiện thứ tư: Hình thức của di chúc phải phù hợp quy định pháp luật
Theo Điều 627 Bộ luật dân sự 2015, di chúc có thể được lập dưới các hình thức:
- Di chúc bằng văn bản có công chứng.
- Di chúc bằng văn bản có chứng thực.
- Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực.
- Di chúc miệng (trong trường hợp đặc biệt).
Mỗi hình thức đều có điều kiện riêng.
Ví dụ:
- Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng phải do người lập di chúc tự viết và ký. Nếu đánh máy mà không có người làm chứng hợp lệ, di chúc có thể bị vô hiệu về hình thức.
- Di chúc miệng chỉ được công nhận khi người lập di chúc trong tình trạng tính mạng bị đe dọa và phải được ghi chép, công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn luật định.
- Di chúc không thể làm bằng hình thức một lá thư điện tử (email) đơn giản gửi cho ai đó.
Trên thực tế, sai sót về hình thức của di chúc cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp.
Hậu quả pháp lý khi di chúc bị tuyên vô hiệu
* Khi một bản di chúc bị (Toà án) tuyên vô hiệu sẽ đẫn đến những hậu quả pháp lý sau:
- Nếu vô hiệu toàn bộ > di sản được chia theo pháp luật. Tức là xem như thược trường hợp không có di chúc.
- Nếu vô hiệu một phần > phần còn lại vẫn có hiệu lực nếu độc lập được.
- Di chúc miệng chỉ được công nhận khi người lập di chúc trong tình trạng tính mạng bị đe dọa và phải được ghi chép, công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn luật định.
- Di chúc không thể làm bằng hình thức một lá thư điện tử (email) đơn giản gửi cho ai đó.
Trên thực tế, sai sót về hình thức của di chúc cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp.
Hậu quả pháp lý khi di chúc bị tuyên vô hiệu
* Khi một bản di chúc bị (Toà án) tuyên vô hiệu sẽ đẫn đến những hậu quả pháp lý sau:
- Nếu vô hiệu toàn bộ > di sản được chia theo pháp luật. Tức là xem như thược trường hợp không có di chúc.
- Nếu vô hiệu một phần > phần còn lại vẫn có hiệu lực nếu độc lập được.
* Chia thừa kế theo pháp luật thường dẫn đến:
- Phát sinh tranh chấp kéo dài.
- Gia tăng chi phí kiện tụng.
- Quan hệ gia đình, tình cảm anh em ruột thịt rạn nứt.
Không ít trường hợp, ý chí của người để lại tài sản hoàn toàn không được thực hiện do thiếu hiểu biết pháp lý khi lập di chúc, vi phạm 4 nguyên tắc cơ bản nêu trên.
Lưu ý và lời khuyên của Luật sư Trần Hồng Phong
Để hạn chế tối đa tranh chấp về thừa kế không đáng có giữa các con về sau, quý vị nên:
- Phát sinh tranh chấp kéo dài.
- Gia tăng chi phí kiện tụng.
- Quan hệ gia đình, tình cảm anh em ruột thịt rạn nứt.
Không ít trường hợp, ý chí của người để lại tài sản hoàn toàn không được thực hiện do thiếu hiểu biết pháp lý khi lập di chúc, vi phạm 4 nguyên tắc cơ bản nêu trên.
Lưu ý và lời khuyên của Luật sư Trần Hồng Phong
Để hạn chế tối đa tranh chấp về thừa kế không đáng có giữa các con về sau, quý vị nên:
i) Lập di chúc khi còn minh mẫn. Nếu khi lập di chúc đã trên 70 tuổi, cần thiết đi khám sức khoẻ tâm thần để được xác nhận y tế, hoặc nếu thấy cần.
ii) Nên lựa chọn hình thức di chúc có công chứng và/hoặc có người làm chứng để tăng giá trị chứng cứ.
iii) Cần ghi rõ, chính xác thông tin tài sản và phần sở hữu của mình; giấy tờ chứng minh.
iv) Cân nhắc và lưu ý quy định về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
v) Lưu giữ di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc nơi an toàn.
vi) Nếu tài sản có giá trị lớn, hình thức đa dạng hoặc tình trạng gia đình, hôn nhân phức tạp, quý vị nên tham khảo ý kiến tư vấn của luật sư.
Kết luận
Di chúc không chỉ là văn bản pháp lý. Đó là công cụ bảo đảm sự ổn định tài sản và hạn chế xung đột tình cảm gia đình và tranh chấp tài sản sau khi một người qua đời.
Theo Bộ luật dân sự 2015, di chúc chỉ có giá trị pháp lý và hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện: năng lực hành vi dân sự, tính tự nguyện, nội dung hợp pháp và hình thức đúng quy định. Chỉ cần thiếu một trong các điều kiện này, di chúc có thể bị tuyên vô hiệu.
Vì vậy, việc lập di chúc cần được thực hiện với sự cẩn trọng pháp lý tương đương một giao dịch dân sự quan trọng, thay vì chỉ đơn giản một tờ giấy viết tay mang tính hình thức.
…..
* Quy định tại Bộ luật dân sự 2015
Điều 630. Di chúc hợp pháp
Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:
iii) Cần ghi rõ, chính xác thông tin tài sản và phần sở hữu của mình; giấy tờ chứng minh.
iv) Cân nhắc và lưu ý quy định về người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
v) Lưu giữ di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc nơi an toàn.
vi) Nếu tài sản có giá trị lớn, hình thức đa dạng hoặc tình trạng gia đình, hôn nhân phức tạp, quý vị nên tham khảo ý kiến tư vấn của luật sư.
Kết luận
Di chúc không chỉ là văn bản pháp lý. Đó là công cụ bảo đảm sự ổn định tài sản và hạn chế xung đột tình cảm gia đình và tranh chấp tài sản sau khi một người qua đời.
Theo Bộ luật dân sự 2015, di chúc chỉ có giá trị pháp lý và hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện: năng lực hành vi dân sự, tính tự nguyện, nội dung hợp pháp và hình thức đúng quy định. Chỉ cần thiếu một trong các điều kiện này, di chúc có thể bị tuyên vô hiệu.
Vì vậy, việc lập di chúc cần được thực hiện với sự cẩn trọng pháp lý tương đương một giao dịch dân sự quan trọng, thay vì chỉ đơn giản một tờ giấy viết tay mang tính hình thức.
…..
* Quy định tại Bộ luật dân sự 2015
Điều 630. Di chúc hợp pháp
Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:
a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;
b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.
Di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ được coi là hợp pháp, nếu có đủ các điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều này.
Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
….
Bài liên quan:
Di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ được coi là hợp pháp, nếu có đủ các điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều này.
Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
….
Bài liên quan:
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét