Jane Eyre rất quen thuộc với người yêu sách tại Việt Nam, liên tục được tái bản rất nhiều lần. Tại Sài Gòn trước năm 1975, tác phẩm Jane Eyre từng được dịch và phát hành với tên "Kiều Giang" (minh hoạ)
Trần Hồng Phong
Những người yêu thích văn học nước ngoài chắc chắn không thể không biết đến tiểu thuyết lãng mạn Jane Eyre (xuất bản lần đầu 1847) của nữ nhà văn Charlotte Brontë (dưới bút danh Currer Bell). Đây là một trong những kiệt tác xuất sắc nhất của nền văn học cổ điển Anh và thế giới. Cầu chuyện là sự kết hợp tài tình giữa yếu tố lãng mạn, hiện thực xã hội và khuynh hướng Gothic kinh dị, đồng thời được xem là một trong những tác phẩm đi đầu trong việc khẳng định nữ quyền.
Giới thiệu tác phẩm Jane Eyre
Tác giả: Charlotte Brontë (1816 – 1855), là một trong ba chị em nhà Brontë lừng danh trên văn đàn nước Anh thế kỷ 19.
* Hoàn cảnh sáng tác:
Tác phẩm ra đời trong bối cảnh xã hội Victoria Victoria, nơi phụ nữ bị ràng buộc bởi nhiều định kiến và địa vị xã hội thấp kém. Charlotte đã lấy nhiều chất liệu từ chính cuộc đời gian khổ, cô độc của mình để dệt nên câu chuyện.
* Giá trị tác phẩm:
Jane Eyre không chỉ là một câu chuyện tình yêu vượt qua khoảng cách giai cấp, mà quan trọng hơn, đó là hành trình của một người phụ nữ trẻ tự lập, kiên cường bảo vệ phẩm giá, tự do tư tưởng và sự bình đẳng tinh thần trước một thế giới đầy bất công.
Tóm tắt nội dung
Bố cục của Jane Eyre chia làm 5 giai đoạn chính, gắn liền với 5 địa danh nơi Jane Eyre từng sống qua:
* Giai đoạn 1: Tuổi thơ cay đắng tại dinh thự Gateshead Hall
Jane Eyre mồ côi cả cha lẫn mẹ từ khi còn ẵm ngửa. Cô được người cậu ruột là ông Reed nhận nuôi. Tuy nhiên, sau khi cậu mất, Jane phải sống trong sự ghẻ lạnh, ngược đãi tàn nhẫn của mợ (bà Reed) và ba đứa em họ ích kỷ.
Biến cố lớn: Vì phản kháng lại sự bạo hành của người anh họ John Reed, Jane bị mợ phạt nhốt vào "Căn phòng Đỏ" – nơi cậu cô từng qua đời. Tại đây, sự sợ hãi tột độ và ảo giác về hồn ma người cậu đã khiến Jane ngất đi và đổ bệnh nghiêm trọng. Sau sự việc này, bà Reed quyết định tống khứ Jane đến một trường nội trú.
* Giai đoạn 2: Những năm tháng rèn luyện tại trường từ thiện Lowood
Jane được gửi đến trường nữ sinh Lowood, nơi được điều hành bởi vị mục sư độc đoán, hà khắc Brocklehurst. Tại đây, học sinh phải sống trong điều kiện thiếu thốn, ăn đói mặc rét và bị trừng phạt nhân danh tôn giáo.
* Điểm sáng tinh thần:
Jane gặp được hai người thay đổi cuộc đời cô: Hiệu trưởng Temple – một người phụ nữ bao dung, nhân hậu và Helen Burns – người bạn tri kỷ kiên cường, dạy cho Jane bài học về sự nhẫn nại và lòng vị tha.
* Bước ngoặt:
Một trận dịch bệnh quét qua trường Lowood cướp đi sinh mạng của Helen ngay trong vòng tay của Jane. Sau trận dịch, ngôi trường được cải cách, điều kiện sống tốt hơn. Jane ở lại Lowood thêm 8 năm (6 năm học, 2 năm làm giáo viên). Khi cô Temple rời đi, Jane cũng quyết định nộp đơn tìm việc làm gia sư ở thế giới bên ngoài.
* Giai đoạn 3: Tình yêu và bí mật kinh hoàng ở dinh thự Thornfield Hall
Jane nhận việc gia sư cho Adèle Varens, một cô bé người Pháp là con nuôi của chủ nhân dinh thự Thornfield – Ngài Edward Rochester. Rochester là một người đàn ông giàu có, thâm trầm, sắc sảo nhưng mang nhiều u uất.
* Tình yêu chớm nở:
Ban đầu, sự bất đồng về tính cách và giai cấp tạo ra khoảng cách, nhưng dần dần, Rochester bị thu hút bởi sự thông tuệ, thẳng thắn và tâm hồn độc lập của Jane. Jane cũng yêu Rochester sâu sắc vì ông trân trọng giá trị con người cô thay vì vẻ bề ngoài tầm thường.
* Yếu tố Gothic:
Dinh thự Thornfield luôn xuất hiện những âm thanh kỳ quái, tiếng cười man dại lúc nửa đêm. Đỉnh điểm là một đêm có kẻ phóng hỏa phòng Rochester và Jane đã kịp thời cứu mạng ông.
* Lời cầu hôn và Lễ cưới dang dở:
Sau khi thử thách tình cảm của Jane, Rochester cầu hôn cô. Tuy nhiên, ngay trong lễ cưới, một luật sư bất ngờ xuất hiện và lật tẩy bí mật động trời: Rochester đã kết hôn từ 15 năm trước. Người vợ của ông chính là Bertha Mason – một phụ nữ bị điên đang bị giam cầm trên tầng áp mái của Thornfield (chính là kẻ gây ra những âm thanh kinh dị và vụ phóng hỏa).
* Sự ra đi:
Rochester van xin Jane ở lại với tư cách là người tình và cùng ông sang Pháp, nhưng Jane kiên quyết từ chối. Cô không chấp nhận chà đạp lên phẩm giá và đức tin của chính mình. Đêm đó, cô lén lút trốn khỏi Thornfield với hai bàn tay trắng.
Giai đoạn 4: Sự cứu rỗi tại Moor House
Jane lang thang đến kiệt quệ, đói khát và suýt chết dọc đường nếu không được ba anh em nhà Rivers cứu mạng: Mục sư St. John Rivers cùng hai người em gái Mary và Diana. Jane giấu danh tính, lấy tên là Jane Elliott và được St. John giúp đỡ làm giáo viên cho một ngôi trường làng nghèo.
* Sự thật về thân thế:
Trớ trêu thay, sau đó St. John phát hiện ra "Jane Elliott" chính là Jane Eyre – người em họ thất lạc của họ. Người chú ruột của Jane ở Madeira qua đời, để lại cho cô một gia sản khổng lồ trị giá 20.000 bảng Anh. Bản tính nhân hậu, Jane đã chia đều số tiền này cho cả 4 anh em.
* Lời cầu hôn lạnh lùng:
St. John là một nhà truyền giáo sùng đạo đến mức cực đoan. Anh ta muốn sang Ấn Độ và cầu hôn Jane, không phải vì yêu, mà vì thấy cô có tố chất làm một "vợ của nhà truyền giáo". Jane từ chối vì cô biết cuộc hôn nhân không tình yêu này sẽ giết chết tâm hồn cô. Trong một đêm thanh vắng, Jane bỗng nghe thấy một tiếng gọi tâm linh thần bí vang lên trong gió: tiếng của Rochester gọi tên cô.
Giai đoạn 5: Trở về và Bến đỗ hạnh phúc (Ferndean)
Jane lập tức quay lại Thornfield nhưng dinh thự xưa giờ chỉ còn là một đống tro tàn hoang phế. Người vợ điên Bertha Mason đã phóng hỏa đốt nhà rồi lao từ trên mái nhà xuống tự tử. Trong nỗ lực cứu các gia nhân, Rochester đã bị mất một cánh tay và đôi mắt bị mù lòa. Giờ đây, ông sống cô độc, tàn phế tại dinh thự hẻo lánh Ferndean.
* Kết thúc viên mãn:
Jane tìm đến Ferndean. Rochester giờ đây yếu ớt và tuyệt vọng, nhưng Jane không hề rời bỏ. Cô khẳng định tình yêu và nguyện làm chỗ dựa, làm "đôi mắt" cho ông suốt đời. Họ kết hôn trong sự bình đẳng tuyệt đối: lúc này Jane đã là một phụ nữ giàu có độc lập, và Rochester đã được giải phóng khỏi cuộc hôn nhân tăm tối cũ. Vài năm sau, mắt của Rochester hồi phục một phần và ông đã có thể nhìn thấy đứa con trai đầu lòng của hai người.
Câu nói làm nên tinh thần tác phẩm
Lời tuyên ngôn của Jane trước ngài Rochester ở giai đoạn 3 đã trở thành một trong những trích đoạn văn học nữ quyền mạnh mẽ nhất mọi thời đại:
Ngài nghĩ rằng tôi là một cỗ máy không có cảm xúc sao? Ngài nghĩ rằng chỉ vì tôi nghèo khổ, thấp kém, không xinh đẹp và nhỏ bé mà tôi không có linh hồn và không có trái tim sao? Ngài lầm rồi! Linh hồn tôi cũng giàu có như linh hồn ngài, và trái tim tôi cũng đầy ắp tình cảm như trái tim ngài... Trước Thượng đế, chúng ta đứng bình đẳng như nhau!"
...
Dinh thự Thornfield Hall
Trong kiệt tác Jane Eyre của Charlotte Brontë, dinh thự Thornfield Hall không đơn thuần là một bối cảnh tĩnh lặng, mà nó hiện lên như một thực thể có sinh mệnh, một nhân vật đặc biệt chứng kiến và định hình toàn bộ những bước ngoặt dữ dội nhất trong cuộc đời của Jane.
Cấu trúc, vẻ đẹp của Thornfield Hall
Thornfield Hall được Charlotte Brontë khắc họa mang đậm phong cách kiến trúc Gothic cổ điển pha trộn với nét quý tộc Anh thời kỳ Victoria. Đó là một dinh thự ba tầng, cô độc và bề thế, nằm lọt thỏm giữa những cánh đồng hoang và những rặng cây cổ thụ.
* Vẻ bề ngoài (Ngoại thất):
Tòa lâu đài hiện lên với những bức tường đá xám xịt, xù xì bám đầy rêu phong. Mặt tiền của nó nổi bật với những ô cửa sổ cuốn nhọn kiểu Gothic, những bờ tường có lỗ châu mai kiên cố như một pháo đài trung cổ. Sự uy nghi, trầm mặc của kiến trúc đá xám tạo ra một cảm giác vừa kính cẩn, vừa có chút rợn ngợp, xa cách.
* Không gian nội thất (Mỹ thuật bên trong):
Bên trong Thornfield là một mê cung của sự xa hoa nhưng u tối. Những hành lang dài hun hút, trần nhà cao vút với những xà gỗ sồi đen bóng. Các căn phòng đại sảnh được trang trí bằng thảm len dệt tay rực rỡ, những bức rèm nhung nặng nề ngăn ánh sáng mặt trời, và những bức chân dung tổ tiên dòng họ Rochester nhìn xuống với ánh mắt nghiêm nghị.
* Sự tương phản không gian:
Thornfield có một cấu trúc nhị nguyên rất rõ rệt. Tầng trệt và tầng hai là nơi tràn ngập ánh sáng (dù là ánh sáng yếu ớt của nến và lò sưởi), là nơi diễn ra các buổi dạ tiệc thượng lưu, tiếng đàn piano và tiếng cười nói. Ngược lại, tầng áp mái lại là một không gian tối tăm, lạnh lẽo, một thế giới biệt lập hoàn toàn với phần còn lại của tòa nhà. * Giá trị vật chất:
Là biểu tượng cho sự thịnh vượng, quyền lực truyền đời của dòng họ Rochester. Nó chứa đựng khối tài sản khổng lồ từ các thuộc địa và vị thế hoàng gia của chủ nhân.
Ý nghĩa của Thornfield Hall trong tác phẩm
Thornfield Hall là đỉnh cao của nghệ thuật sử dụng không gian làm biểu tượng trong văn học thế kỷ 19. Nó mang ba lớp ý nghĩa cốt lõi:
* Sự ẩn dụ cho tâm trí và cuộc đời Edward Rochester
Tòa lâu đài chính là tấm gương phản chiếu con người Rochester. Vẻ ngoài kiên cố, xù xì, có phần lạnh lùng của lâu đài giống như tính cách thâm trầm, cộc cằn của ông. Những căn phòng xa hoa đại diện cho học thức và sự giàu có của Rochester. Nhưng quan trọng nhất, tầng áp mái nơi giấu người vợ điên Bertha Mason chính là ẩn dụ cho góc tối tăm, tội lỗi và bí mật kinh hoàng mà Rochester luôn muốn chôn giấu trong tâm lý của mình. Ông bị giam cầm trong chính quá khứ của mình, giống như Bertha bị giam cầm trong Thornfield.
* Không gian Gothic và sự dự báo điềm gở
Thornfield là nơi Brontë cài cắm các yếu tố kinh dị Gothic để đẩy kịch tính lên cao trào. Tiếng cười man dại vọng xuống từ tầng áp mái, những hành lang tối lộng gió, trận hỏa hoạn lúc nửa đêm... tất cả biến lâu đài thành một cái bẫy vô hình. Bản thân cái tên **"Thornfield"** (Cánh đồng gai) đã là một lời dự báo: Đây là một nơi đầy rẫy những cạm bẫy, đau đớn và tổn thương cho bất cứ ai bước vào, đặc biệt là Jane.
* Nơi thử thách phẩm giá của Jane Eyre
Tại Thornfield, Jane đã trải qua những cung bậc cảm xúc mạnh mẽ nhất: cô tìm thấy tình yêu đích thực, sự trân trọng giai cấp, nhưng cũng tại đây cô đối mặt với sự cám dỗ lớn nhất cuộc đời. Khi bí mật về Bertha Mason bị phanh phui, Thornfield biến từ một thiên đường tình yêu thành một "ngục tù đạo đức". Việc Jane kiên quyết rời bỏ Thornfield trong đêm tối thể hiện sự chiến thắng của phẩm giá và lòng tự trọng trước sự xa hoa của tòa lâu đài.
Bình luận và cảm nhận
Đọc Jane Eyre, người ta không thể không bị ám ảnh bởi cái kết thúc bi thảm nhưng tất yếu của Thornfield Hall: Nó bị thiêu rụi thành một đống tro tàn.
Vụ phóng hỏa của người vợ điên Bertha Mason không đơn thuần là một tai nạn, đó là một sự thanh tẩy bằng lửa mang tính sử thi. Lửa đã thiêu rụi Thornfield, cũng là thiêu rụi toàn bộ quá khứ tội lỗi, những định kiến giai cấp nghiệt ngã và cuộc hôn nhân tăm tối cũ kỹ của Rochester. Thornfield buộc phải sụp đổ để một trật tự mới được tái sinh.
Có một sự hoán đổi đầy tính nhân văn ở cuối tác phẩm. Khi Thornfield còn nguyên vẹn, nguy nga, đó là lúc Rochester ở đỉnh cao quyền lực vật chất nhưng lại tăm tối về tâm hồn, còn Jane là nàng gia sư nghèo nhỏ bé. Khi Thornfield chỉ còn là đống gạch vụn, Rochester bị tàn phế và mù lòa, ông chuyển đến sống ở Ferndean – một dinh thự nhỏ mộc mạc, ngập tràn sắc xanh của thiên nhiên. Chính tại Ferndean (chứ không phải Thornfield), họ mới tìm thấy hạnh phúc đích thực trong sự bình đẳng tuyệt đối.
Charlotte Brontë đã gửi gắm một thông điệp sâu sắc: Những bức tường đá kiên cố, những thảm nhung xa hoa của Thornfield Hall không thể xây dựng nên một tổ ấm nếu nó được dựng lên từ sự lừa dối và giam cầm. Vẻ đẹp thực sự của một không gian sống không nằm ở kiến trúc Gothic lộng lẫy, mà nằm ở sự tự do của tâm hồn và sự chân thành của tình yêu. Thornfield Hall chết đi, để tình yêu của Jane và Rochester được sống lại trọn vẹn.
....
Ngài nghĩ rằng tôi là một cỗ máy không có cảm xúc sao?
Tình huống ngài Edward Rochester tỏ tình với Jane Eyre dưới gốc cây dẻ cổ thụ trong vườn cây ăn quả của dinh thự Thornfield là một trong những chương truyện lộng lẫy và rực rỡ nhất của văn học lãng mạn thế giới. Đó không phải là một màn tỏ tình nhung lụa, ngọt ngào của những kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu, mà là một cuộc đối thoại sinh tử của hai linh hồn cô độc, một trận bão giông tâm lý dữ dội trước khi chạm đến bến bờ của sự đồng điệu.
Ổng chủ thông báo sắp cưới vợ
Màn tỏ tình diễn ra vào một buổi tối mùa hạ đầy hương thơm của hoa cỏ nhưng ngột ngạt không khí của một cơn giông sắp tới. Trước đó, Rochester đã dùng một đòn tâm lý tàn nhẫn: ông giả vờ nói rằng mình sắp kết hôn với tiểu thư quý tộc Blanche Ingram, và vì vậy, Jane phải rời khỏi Thornfield để sang Ireland làm gia sư.
Đòn khiêu khích này đã đánh sập bức tường lý trí cuối cùng của Jane. Giữa không gian tịch mịch của khu vườn, nỗi đau phải chia xa người mình yêu hòa quyện với lòng tự trọng bị tổn thương sâu sắc đã khiến cô gái nhỏ bé vốn luôn khép mình bỗng bùng nổ.
"Ngài nghĩ rằng tôi có thể ở lại để trở thành một kẻ vô hình trước mắt ngài sao?"
Khi Rochester bảo cô rằng ông có một sợi dây vô hình thắt chặt lấy tim mình và tim cô, và việc cô ra đi sẽ làm sợi dây đó đứt đoạn, Jane đã khóc và thét lên lời tuyên ngôn giải phóng bản thân:
"Ngài nghĩ rằng tôi có thể ở lại để trở thành một kẻ vô hình trước mắt ngài sao? Ngài nghĩ tôi là một cỗ máy không có cảm xúc sao? Có thể chịu đựng được cảnh miếng bánh nhân của mình bị giật khỏi môi, và một giọt nước sinh mệnh bị hắt đổ khỏi chiếc ly của mình sao? Ngài nghĩ rằng chỉ vì tôi nghèo khổ, thấp kém, không xinh đẹp và nhỏ bé mà tôi không có linh hồn và không có trái tim sao? Ngài lầm rồi! Linh hồn tôi cũng giàu có như linh hồn ngài, và trái tim tôi cũng đầy ắp tình cảm như trái tim ngài.
Và nếu Thượng đế ban cho tôi một chút sắc đẹp và nhiều của cải, tôi đã có thể khiến ngài cảm thấy khó khăn khi phải rời xa tôi, giống như tôi đang đau đớn khi phải rời xa ngài lúc này vậy. Giờ đây tôi không nói với ngài bằng phong tục, bằng tập quán, hay thậm chí bằng xương bằng thịt phàm trần này — chính là linh hồn tôi đang trò chuyện với linh hồn ngài; như thể cả hai chúng ta đã đi qua nấm mồ, và đang đứng trước chân Thượng đế, bình đẳng như chính chúng ta vốn thế!"
Ngay sau lời tuyên ngôn chấn động đó, Rochester đã ôm chặt lấy Jane và đáp lại bằng lời tỏ tình thực sự của mình:
"Jane, em là một người tự do, sở hữu một ý chí độc lập; thứ mà anh đang muốn chiếm đoạt lúc này chỉ là ý chí ấy thôi... Hãy trao cho anh lời thề nguyện của em. Hãy gọi anh là chồng."
Họ đã nghĩ gì? tâm trạng và tình cảm nhân ật
* Jane Eyre: Sự bùng nổ của lòng tự trọng và tình yêu cuồng nhiệt
Trước khoảnh khắc này, Jane luôn sống trong chiếc kén của một gia sư nghèo: nhẫn nhịn, chừng mực và giấu kín tình cảm. Cô biết khoảng cách giai cấp giữa mình (một kẻ mồ côi ăn lương) và Rochester (đại địa chủ) là không thể san lấp trong xã hội Victoria.
Tuy nhiên, khi bị đẩy vào chân tường của sự phân ly, tâm lý của Jane chuyển biến từ chịu đựng sang phản kháng. Cô không khóc lóc cầu xin lòng thương hại. Lời thoại của cô đầy rẫy những từ mang tính khẳng định vị thế: "Linh hồn tôi", "Trái tim tôi", "Bình đẳng". Jane yêu Rochester bằng một tình yêu nguyên sơ, sạch sẽ nhưng cô trân trọng phẩm giá của mình hơn cả tình yêu đó. Cô thà rời đi với trái tim tan vỡ còn hơn ở lại như một kẻ làm thuê chứng kiến người yêu cưới vợ.
* Edward Rochester: Sự khát khao được cứu rỗi
Rochester là một người đàn ông trung niên nếm trải quá nhiều cay đắng, bị giam cầm trong một cuộc hôn nhân lừa dối với người vợ điên Bertha Mason. Ông ngạo mạn, cay nghiệt với thế giới nhưng lại yếu ớt trước Jane.
Trò chơi thử thách của ông (vờ cưới Blanche Ingram) thực chất là một hành vi bất an về tâm lý. Ông giàu có nhưng ông sợ Jane chỉ phục tùng ông vì nghĩa vụ của một người làm thuê. Ông cần một cú hích để biết chắc chắn rằng Jane yêu con người thật của ông chứ không phải địa vị của ông. Khi Jane tuyên bố họ bình đẳng trước Thượng đế, Rochester đã tìm thấy vị "thần hộ mệnh" của đời mình. Lời tỏ tình của ông không chứa những từ ngữ sáo rỗng về nhan sắc, ông khao khát kết hôn với "ý chí tự do" của Jane – thứ duy nhất có thể cứu rỗi linh hồn cằn cỗi của ông.
Nét đẹp dung dị của tình yêu
Màn tỏ tình này làm nên giá trị vượt thời gian vì nó định nghĩa lại cái đẹp trong tình yêu. Đó là nét đẹp của sự dung dị, nguyên bản và trần trụi.
* Không màng đến ngoại hình:
Jane tự thừa nhận mình "không xinh đẹp, nhỏ bé". Rochester cũng là một người đàn ông có gương mặt nặng nề, cộc cằn, không hề có nét hào hoa tử tế. Họ không yêu nhau vì tiếng sét ái tình của nhan sắc.
* Sự cởi bỏ lớp áo giai cấp:
Trong xã hội đương thời, một quý ông không bao giờ quỳ gối cầu hôn một gia sư. Nhưng ở đây, họ đã tự "lột trần" những danh phận xã hội. Khi Rochester nói *"linh hồn nói chuyện với linh hồn"*, tình yêu của họ đã vượt thoát khỏi mọi lăng kính của tiền bạc, gia thế, địa vị.
* Vẻ đẹp của sự thành thật:
Họ đối thoại với nhau như hai chiến binh, không có sự e ấp giả tạo, không có những lời tán tỉnh hoa mỹ. Họ tổn thương nhau, thách thức nhau và cuối cùng chấp nhận nhau bằng tất cả những vết sẹo trong tâm hồn.
Bình luận và cảm nhận
Trích đoạn tỏ tình dưới cây dẻ của Jane Eyre là một cái tát mạnh mẽ vào những định kiến phong kiến và tư sản của nước Anh thế kỷ 19, đồng thời là phát súng mở đường cho văn học nữ quyền. Charlotte Brontë đã chứng minh cho thế giới thấy rằng: Người phụ nữ dù nghèo khổ và yếu thế nhất vẫn có quyền đòi hỏi một tình yêu bình đẳng trọn vẹn.
Điều kỳ vĩ nhất là ngay sau màn tỏ tình đầy mật ngọt đó, bầu trời Thornfield đã nổi giông và sét đánh vỡ đôi cây dẻ cổ thụ nơi họ vừa đứng. Chi tiết nghệ thuật này là một ẩn dụ tuyệt vời trong bút pháp. Thiên nhiên như đang dự báo về những tai ương sắp giáng xuống lễ cưới của họ (sự xuất hiện của người vợ điên). Cây dẻ bị chẻ đôi nhưng rễ của nó vẫn bám sâu vào lòng đất, giống như tình yêu của Jane và Rochester: họ buộc phải trải qua sự chia cắt dữ dội, một người phải ra đi, một người phải bị thiêu rụi trong lửa đỏ, để rồi cuối cùng mới có thể tái hợp trong sự bình đẳng tuyệt đối ở Ferndean.
Tình yêu của họ không đẹp như một bức tranh cổ tích lung linh, nó đẹp như một mầm cây kiên cường mọc lên từ kẽ đá — xù xì, nhọc nhằn nhưng vĩnh cửu.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét